दीर्घकालस्य अनन्तरं तस्य राजा दुर्जयस्य द्वौ पुत्रौ जातौ। सुकशीतः सुप्रभः नाम पुत्रः, मिश्रकेशीतः सुदर्शनः नाम पुत्रः अभवत्। तौ उत्तमौ पुत्रौ प्राप्त्वा, दुर्जयः महाभागः राजा स्वयम् वनान्तम् अगच्छत्। तत्र सः भीमाणि वन्यपशून् हत्वा, वनवासिनं पापरहितं ऋषिं अपश्यत्। सः महात्मानं पुण्यशीलं गौरमुखं नाम तपस्विनं, ऋषिसंघस्य रक्षकं, पापिनां तारकं च, सस्यान् दृष्टवान्। तस्य आश्रमः निर्मलजलैः, मृदुशीतवातैः, उत्तमसुगन्धिवृक्षैः च विभूषितः आसीत्। द्विजातिनां गृहं मेघस्य धरण्यां पतितस्य सदृशं, दिव्यप्रासादस्य सदृशं च पृथिव्यां शोभते स्म। तत्र यज्ञाग्नेः प्रभया वातावरणं दीप्तिमान्, गृहाणि शुद्धानि, शिष्यैः सामगीतैः निनादितानि, रम्याभिः स्त्रीभिः ऋषिपुत्रीभिः च पूर्णानि, सर्ववृक्षेषु पुष्पाणि विकसन्ति स्म। एवं सः आश्रमः शोभनः आसीत्। तदा श्रीवराहः उवाच—गौरमुखस्य तं आश्रमं दृष्ट्वा दुर्जयः राजा तस्य रम्यतां चिन्तयामास। "अत्र प्रविश्य धर्मिष्ठान् ऋषीन् पश्यामि," इति मनसि विचिन्त्य, सः राजा तं आश्रमं प्रविष्टवान्। तस्य प्रवेशे, पुण्यात्मा गौरमुखः ऋषिः, महोत्साहेन, तं पूजां अकरोत्। स्वागतवाक्यानि कृत्वा, संवादान्ते सः महर्षिः उवाच—"राजन्, यथाशक्ति तव सह तव अनुचरैः भोजनं दास्यामि।" "एवं करिष्यामि; तव अश्वाः विमोच्यन्तु," इति ऋषिः उक्त्वा, स्वव्रतं पालयन्, मौनं अकरोत्। राजा अपि भक्त्या तत्र स्थितः, अनुचरैः सह; तस्मिन्नेव काले पञ्च सेनाविभागाः तत्र आसन्। सः चिन्तयामास—"किमिदं तपस्वी भोजनं दास्यति?" तदा गौरमुखः ऋषिः दुर्जयम् आमंत्र्य, मनसि चिन्तयामास—"किम् भोजनं दास्यामि?" सः महर्षिः मनः संनिहितः तत्र चिन्तयन् आसीत्। तस्मिन्नेव काले, हरिः नारायणः, देवाधिदेवः, तस्य हृदये प्रकटः अभवत्। तदा गौरमुखः ऋषिः नारायणं मनसा स्मृत्वा, तं प्रसन्नं कर्तुं गङ्गां प्रविष्टवान्। पृथिवी उवाच—"कथं गौरमुखः विष्णुं तुष्टवान्, हे पर्वत? अहं तद् विस्तारतः श्रोतुम् इच्छामि।" तदा गौरमुखः विष्णुं नमस्कृत्वा, प्रार्थनां अकरोत्— "सदा विष्णवे नमः; पीतवस्त्रधारिणे नमः। आद्यरूपधारिणे नमः; जलरूपधारिणे नमः। सर्वत्र स्थिताय नमः; शयनाय जलस्य नमः। भूमिरूपधारिणे नमः; अग्निसाराय नमः। वायुरूपधारिणे नमः; आकाशरूपधारिणे नमः। सर्वभूताधिपते, त्वं स्वामी, त्वं हृदयस्थकामः। त्वं ओंकारः, त्वं वषट्कारः, त्वं सर्वत्र स्थितः। त्वं सर्वदेवतामूलः, तव मूलं नास्ति। त्वं भूः, त्वं भुवः, त्वं जनः, त्वं महः। त्वं तपः, त्वं सत्यम्, त्वयि सर्वं चराचरं स्थितम्। त्वत्तः एष लोकः उत्पन्नः; त्वत्तः ऋगादिवेदाः, त्वत्तः शास्त्राणि, यज्ञाः च स्थापिताः। त्वत्तः वृक्षाः, ओषधयः, वनस्पतयः; पशवः, पक्षिणः, सर्पाः, सर्वे त्वत्तः उत्पन्नाः, हे जनार्दन। हे देवाधिदेव, ममापि दुर्जयः नाम राजा अतिथिः अभवत्; तस्य सत्कारं कर्तुम् उत्सुकः अस्मि। आज्ञातः देवाधिदेव, लोकनाथ, दीनः भक्त्या नम्रः अस्मि; कृपया भोजनं दत्तुं इच्छामि। यद् अहं हस्तेन स्पृशामि, यद् अहं चक्षुषा पश्यामि—वृक्षं वा तृणं वा मूलं वा—तत् सर्वं चतुर्विधं अन्नं भवतु। यद् अहं मनसा चिन्तयामि, तत् सर्वं सिद्धं भवतु। नमः ते परमेश्वर।" एवं स्तुतः, देवाधिदेवः, लोकनाथः, तुष्टः अभवत्; केशवः स्वं रूपं तस्मै ऋषये प्रकटितवान्। सः कृपया पूर्णचित्तः उवाच—"ब्रूहि, ब्राह्मण, वरं वृणीष्व।" इति श्रुत्वा, ऋषिः शनैः नेत्रे उद्घाट्य, जनार्दनं शङ्खगदाधरं, पीतवस्त्रं, गरुडारूढं, द्वादशसूर्यसमप्रभं, दृष्टवान्। आकाशे सहस्रसूर्यप्रकाशः यथा भवेत्, तथा तस्य महात्मनः दीप्तिः आसीत्। तत्र एकस्थले, ऋषिः सर्वं विश्वं बहुधा विभागितं, विस्मयेन विस्तीर्णनेत्रः, दृष्टवान्। सः भगवतः शिरसा नमस्कृत्य, अञ्जलिं कृत्वा, उवाच—"यदि भगवन् वरं दास्यति, हे केशव, तव भक्तायै स्यात्।" "अद्य राजा सेनासहितः यानसहितः च, मम आश्रमे भोजनं कृत्वा, श्वः स्वगृहं प्रतिपद्यम्।" इत्युक्त्वा, देवाधिदेवः वरदः अभवत्; सः मनःशक्तिं, महाद्युतिप्रभं रत्नं च दत्तवान्। ततः देवः अन्तर्धानं गतः, गौरमुखः ऋषिः बहुभिः ऋषिभिः सह स्वं पवित्रं आश्रमं प्रतिगच्छत्। तत्र ब्राह्मणश्रेष्ठः ऋषिः, हिमालयशिखराकारं, महाप्रभं, शतभवनयुक्तं, मेघसदृशं, चन्द्रकिरणसदृशं गृहं चिन्तयामास। विष्णोः वरं प्राप्त्वा, ब्राह्मणः सहस्राणि, शतकोटीनि, तादृशानि गृहाणि सर्वत्र निर्मितवान्। तेषां चतुर्दिक् प्राकाराः, उपवनानि च कृतानि, कोकिलानां विविधपक्षिणां च कलरवैः पूर्णानि, चम्पक-अशोक-पुन्नाग-नाग-केसरवृक्षैः रोपितानि। सर्वेषु गृहोपवनेषु विविधवृक्षाः आसन्; हस्तिपक्व्याः, अश्वपक्व्याः च तत्र स्थिताः।