वराहपुराणम्

वाराहपुराणस्य पुण्यकथायाम्, भगवान् वाराहस्वरूपधारी विष्णुः धर्मनिष्ठायै वसुंधराय उपदिशन् इति कथयति—यथा जलप्रधानानां विधीनां प्रवृत्तौ एव विशेषतया कार्याणि विधेयानि स्युः। ततः, “श्रुणु मम वसुधे, मन्त्रेण कथं दानं कर्तव्यम्,” इति सः सूचयति। तत्र, शीघ्रं कज्जलं कङ्कतं च सम्पाद्य, कङ्कतं हस्ते गृहीत्वा, अस्य मन्त्रस्य जपः कार्यः— “एष कङ्कतः हस्तयोः स्थापितः, नारायण कृपां कुरु, शिरो भूषय।” पुनश्च, “महान् त्वं, विश्वेश्वर, स्वेनैव लोचनाभ्यां त्रीन् लोकान् पश्यसि,” इति मन्त्रोच्चारणेन, तेन देवस्य पुण्यात्मनः स्नानं कर्तव्यम्। स्नानमन्त्रः—“देवदेव, मया कृतं स्नानकर्म, सुवर्णपात्रेण गृहाण, कृपां कुरु। मया विन्यस्तं जलपुष्पं, स्नाह्य स्नाह्य।” इत्येवं, “नमो नारायणाय” इति उक्त्वा, मन्त्रं जपेत्। एवं विधिना यः मम विधौ दीक्षितः, सः अधमशिष्ये, निन्दके, छद्मकृते च न दातव्यः। एष मन्त्रः गृहीत्वा जपमालायाः समीपे स्थाप्यः। उत्तमा मालाः एकशताष्टकानि, मध्यमा च पंचदशचतुष्टययुक्ता, अधमा द्वात्रिंशत्यङ्गुला। उत्तमा रुद्राक्षमयी, मध्यमा पुत्रजीवबीजसम्पन्ना। एष विद्या शतजन्मसु अपि न ज्ञायते। अशुचिर्न स्पृशेत्, न च स्त्रीहस्ते स्थापनीया। न च कस्यचित् दर्शनीया; विचार्य पूजनीया च। इति नियमानुसारं जपमाला रक्षितव्या। एवं विष्णोः वचनानि श्रुत्वा, व्रतस्थां पृथिवीं तदा सः उवाच। सा पुनरपि पप्रच्छ—“दर्पणं कथं दातव्यं, माधव?” तस्याः वचः श्रुत्वा, वाराहः पुनरुवाच—“नमो नारायणाय” इति उक्त्वा, मन्त्रं जपेत्। मन्त्रः—“परमं भागवतं शास्त्रं श्रोत्रम्; अग्निर्द्विजाश्च तव मुखम्; अश्विनौ नासिके; सोमसूर्यौ नेत्रे; मुखं शशिसदृशम्; अङ्गानि च जगतां मुख्यभूतानि। दर्पणं पश्य, रूपं पश्य।” एवं विधिना यः मम विधौ भक्तः, सः एतेन मन्त्रेण अर्हणां दद्यात्। एवं कङ्कताञ्जनदर्पणाख्यं एकशताष्टविंशत्यधिकशततमं अध्यायं समाप्तम्। अनन्तरं, चतुर्वर्णानां दीक्षायाः विधिं कथयन्, भगवान् वाराहः, अलङ्कृतां पृथिवीं दृष्ट्वा, ताम् उपदिदेश। पृथिवी कृताञ्जलिः शिरसि स्थापयित्वा पुनरुवाच—“एष परमगुह्यं भक्तजनानां प्रकाशय; शुद्धां भागवतीं कर्मसु यथावत् वक्तुमर्हसि।” तदा वाराहः प्रत्युवाच—“माधवि, सत्यं पृच्छसि, धर्मज्ञैः राजभिः यथाविदितं कथयामि। धर्मिष्ठाः भागवताः संध्योपासनां विधिवत् आचरन्तु। क्षणमेकं ध्यानासनं स्थाप्य, मन्त्रं जपेत्। मन्त्रेषु एषः श्रेष्ठः; तपः मध्ये महान्; गुह्येषु परमं विशिष्टम्। अदिक्षिताय, यज्ञोपवीतहीनाय च न दातव्यम्। अन्यं च वक्ष्यामि, देवि, शृणु। मम विधिं कृत्वा, दीपं गृहीत्वा, मन्त्रं जपेत्—‘ॐ नमो भगवते कृपाशक्तिविष्णवे। सर्वे देवाः अग्नौ प्रतिष्ठिताः; अग्ने, स्वदीप्त्या दीप्त्यस्व। मन्त्रबलात् शीघ्रं मोक्षार्थं उद्धृतोऽस्मि। देव, दीपं मन्त्रदेहं गृहाण, मम कर्म न निष्फलम्। अनेन पितरः पितामहाश्च उद्धृताः, अवशेषरहिताः।’ अन्यं च लोके सुखदं कर्म वक्ष्यामि।” ततः पृथिवी पप्रच्छ—“केन मन्त्रेण तिलकं मम ललाटे स्थापनीयं?” तदा भगवाञ् उवाच—मन्त्रः—“वसुदेव, मया समर्पितं मुखालङ्कारं त्वया स्वीकृतं चिन्तय।” एतेन मन्त्रेण तिलकं ललाटे चित्रितं स्थापयेत्। पुनः मन्त्रः—“श्रीभगवन्, एते पुष्पाणि मङ्गलाय समर्पितानि; सर्वं मङ्गलं कुरु। त्वया सृष्टानि, स्वीकृतानि च, कल्याणाय। स्वाहा।” एवं पुष्पार्पणं कृत्वा, धूपं च समर्पयेत्। “नमो नारायणाय” इति उक्त्वा, मन्त्रं जपेत्—“एष धूपः, हे निष्पाप, तव अर्हणां विशुद्धां कृतवान्। मम एष धूपः संसारमोचनः गृहाण। अर्पितं च, भक्तानां सुखदं मया स्वीकृतम्।” ततः जानुस्थले स्थाप्य, मन्त्रं जपेत्—“नमो भगवते दीप्ताय विष्णवे; सर्वे देवाः अग्नौ प्रतिष्ठिताः।” अथ मन्त्रः—“देव, संसारमोचनाय एषः दीप्तदीपः गृह्यताम्।” यः यथाविधि दीपं समर्पयेत्, स मां यथायोग्यं कुर्यात्। एवं वाराहपुराणे कङ्कताञ्जनदर्पणदीक्षादिविधानां पुण्यकथां श्रीभगवतः मुखेन पृथिव्यै उपदिष्टां शृणोति।