वराहपुराणम्

त्रिदिनानि तत्र शिष्यः शुद्धं शाकाहारं विधाय यत्नेन व्रतं चरति। ततः मम सन्निधौ वेदिमध्ये अग्निं विधिवत् प्रज्वालयेत्। अनन्तरं, दीक्षितः शिष्यः तथा गुरुः परमशुद्धः, तयोः सह गमनं भवति। तत्र प्राचीनैः पितृभिः, ब्रह्मनिष्ठेन देवेन, भवोद्भवेन च संरक्षितं यत् अस्ति, तस्य मन्त्रम् उच्चारयेत्। ततः गुरुः तेन मन्त्रेण शिष्यं परिचारकसमूहं प्रति नयेत्। पुनः मन्त्रम् उच्चारयेत्—“शिष्य, विधिवत् दक्षिणशाखानारायणोत्पन्नां देवीं गृहाण।” तदा पृथिवी वदति—“केन मन्त्रेण अलंकरणस्य विधिः स्थाप्यते?” श्रीवराहः प्रत्युत्तरं धर्मयुक्तं वाक्यं वसुधरायै दत्तवान्। स उवाच, “यत् स्नानविधि साधकैः क्रियते, तत्रैव जलप्रधानं विधिं शृणु। वसुधरे, तत्र मन्त्रम् सह स्नानविधिं कथयामि। शीघ्रं कङ्कताञ्जनं च कङ्कतं च संप्रयोज्य, कङ्कतं हस्ते गृहीत्वा एषः मन्त्रोऽपि पठनीयः—‘हस्ते कङ्कतं गृहीत्वा, कृपया नारायण, शिरसि अलंकारं कुरु।’ ‘महान्, विश्वेश, स्वदृश्या त्रिलोकानि पश्यसि।’ तेन मन्त्रेण पुण्यदेवीं स्नापयेत्। पुनः मन्त्रम् उच्चारयेत्—‘देवदेव, मया स्नानविधिः सुवर्णपात्रे संयोजितः, कृपया स्वीकुरु। मया जलपुष्पं विन्यस्तम्, स्नानं कुरु।’ ‘नारायणाय नमः’ इति उच्चार्य, मन्त्रम् पठेत्। यः एतद् विधिना मम विधौ दीक्षितः, तस्य एषा दीक्षा नाऽयोग्यशिष्ये, नाऽपवादकाय, नाऽकपटपुरुषे दातव्या। एषा, सुन्दरी, गृहीत्वा जपमालायाः समीपे स्थाप्यते। उत्तमा शताष्टकयुक्ता, मध्यमा च पञ्चाशत्चतुर्भिः, अधमा द्वात्रिंशत्या। उत्तमा रुद्राक्षमाला, मध्यमा पुत्रजीवबीजैः। एषा शतजन्मेष्वपि न ज्ञायते। अशुद्धः न स्पृशेत्, न स्त्रीहस्ते स्थाप्येत्। अन्यस्मै न दर्शयेत्, चिन्तयित्वा पूजनीयम्। विधिनियमेन जपमालां रक्षेत्। एवं विष्णोः वचनं श्रुत्वा, पृथिवी व्रते स्थित्वा पुनः वदति—“माधव, क鏡ं कथं दातव्यम्?” पृथिव्याः वचनं श्रुत्वा वराहः पुनः प्रत्युत्तरं दत्तवान्। ‘नारायणाय नमः’ इति उच्चार्य, मन्त्रम् पठेत्—“परमभागवतशास्त्रम् कर्णः; अग्निः द्विजौ मुखम्; अश्विनौ नासिका; चन्द्रसूर्यौ नेत्रे; मुखं चन्द्रसदृशम्; अङ्गानि जगत्स्थावरा। इमं दर्पणं पश्य, स्वरूपं पश्य।” यः एतद् विधिना मम विधौ भक्तः, तेन मन्त्रेण, वसुधरे, अर्पणं क्रियते। एवं ‘कङ्कताञ्जनदर्पण’ नामकः वराहपुराणस्य शताष्टविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ चतुर्वर्णदीक्षा—शोभायुक्तः, अलङ्कृतः, मम विधौ भक्तः। पृथिवी, शिरसि अञ्जलिं कृत्वा, पुनः वदति—“एतत् परं रहस्यं, त्वं भक्तजनाय प्रकाशय। शुद्धां पुण्यां भागवतीं, यस्याः कर्म तव नियोजितम्, कथय।” तदा भगवान् वराहरूपेण पृथिव्याः प्रत्युत्तरं दत्तवान्—“माधवि, यथार्थेन पृच्छसि, धर्मज्ञैः ज्ञातं वक्ष्यामि। पुण्यभागवताः सर्वोच्चं सन्ध्योपासनं विधिवत् कुर्वन्ति। क्षणं ध्यानासनं स्थाप्य, एषः मन्त्रः पठनीयः। मन्त्रेषु श्रेष्ठः, तपः मध्ये उत्तमः, रहस्येषु परमम्। एषः दीक्षितायै, यज्ञोपवीतहीनायै न दातव्यः। अन्यं मन्त्रं वक्ष्यामि, देवी, शृणु। मम विधिं कृत्वा, दीपं उत्तमं गृहीत्वा, मन्त्रं पठेत्—‘ॐ, कृपाशक्तिसम्पन्नाय विष्णवे नमः। सर्वदेवा अग्नौ स्थिताः; अग्ने, स्वदीप्त्या प्रकाशस्व। एषा मन्त्रशक्त्या शीघ्रं मुक्त्यर्थं उत्थाप्य। भगवन्, दीपं मन्त्ररूपं स्वीकुरु; कर्म निष्फलं नास्तु। एतेन पितरः पितामहाः उद्धृताः, शेषविहीनाः। विश्वस्य सुखप्रदं कर्म वक्ष्यामि।” पृथिवी पृच्छति—“केन मन्त्रेण तिलकं मम ललाटे स्थाप्यते?” मन्त्रः—“वासुदेव, त्वया दत्तं, मया स्वीकृतं, मुखालंकारं चिन्तय।” तेन मन्त्रेण, वसुधरे, तिलकं ललाटे स्थाप्यते। एवं श्रीवराहपुराणे कङ्कताञ्जनदर्पणचतुर्वर्णदीक्षाविधिवर्णनं सुश्रुतम्।