वराहपुराणम्

राजा सुप्रतीकाख्यः सन्, हास्यं कृत्वा तान् उवाच — “मम पुत्रः जातः, दुर्जय इति नाम्ना।” स राजा सर्वान् भूमिपालान् विजेतुम् इच्छन्, तत्र आगतः, तपस्विनौ तौ स्मारयन् इदम् अपृच्छत् — “कौ यूयं, मम प्रीत्यर्थं किमर्थं चात्र आगतम् इति निवेदयताम्।” तौ तपस्विनौ ऊचतुः — “आवां हेति: प्रहेति: च नाम, मनोः स्वायम्भुवस्य पुत्रौ। सुरविनाशाय मेरुशिखरं प्राप्तवन्तौ। तत्र अस्माकं महती सेना, गजाश्वरथसमाकीर्णा, शतसहस्रशः सर्वदेवान् विजित्य, तेषां सैन्यानि पराजितवत्यौ।" "यदा दैत्यानां हस्तेन देवसेना नष्टा, तदा देवाः जीवनाशं दृष्ट्वा, त्रस्ताः शरणं ययुः। यत्र हरिः स्वयं क्षीरोदधौ विश्रान्तः, तत्र सर्वे देवाः भक्त्या प्रणिपत्य तं जग्मुः।" "‘देवदेव, हे हरि, अस्माकं सेना दैत्यैः प्रमुखैः पराजिता; भयाकुलाः स्मः, रक्ष मां। पूर्वे देवासुरसंग्रामे सहस्रबाहुना कालनेमिना कृते, त्वया अस्मान् रक्षितम्। इदानीं च, हे देवाधिप, हेति: प्रहेति: च, देवकण्टकौ, महाबलौ, तौ हन्तुं, अस्मान् रक्ष, जगन्नाथ।’" एवं सम्बोध्य भगवाञ् विष्णुः नारायणः जगन्नाथः प्रत्युवाच — “गमिष्यामि, तौ हन्तास्मि।” इति उक्त्वा स भगवान् जगन्नाथः। ततो देवाः मेरुपृष्ठं प्रतस्थिरे, जनार्दनं चिन्तयन्तः। तेषां स्मरणमात्रेण, चक्रगदाधरः भगवान् केवलः, महाबलः, अस्माकं सैन्ये प्रविष्टः। भगवान् स्वमाहात्म्येन, एकः, दश, शतम्, सहस्रम्, लक्षं, दशलक्षं च रूपाणि धारयन्, तत्र स्थितः। तत्र, ये दानवाः अस्माकं बलं आश्रित्य स्थिताः, ते सर्वे भगवता भूमौ निपातिताः, प्राणैः विहीनाः अभवन्। तेन दिव्यविश्वरूपेण, तुरगगजपदातिपूर्णं सैन्यं क्षणेनैव विनष्टम्। सर्वं चतुरङ्गबलं निहत्य, चक्रधारी भगवान् दृष्ट्वा अस्माकं सेना क्षीणा, दृष्टिगोचरात् अन्तर्धानं गतः। तस्य धनुष्पाणेः कर्म दृष्ट्वा, तमेव शरणं गतवन्तौ, तं पूजयितुं समुपस्थिताः स्मः। ततः, “राजन्, त्वं अस्माकं मित्रस्य सुप्रतीकस्य पुत्रः; एते अस्माकं कन्यके — स्वीकारय। मम कन्या सुकेशी, प्रहेतेः कन्या मिश्रकेशी।” इति उक्त्वा, राजा दुर्जयः तयोः कन्ययोः शुभयोः धर्मतः विवाहं चकार। ताभ्यां प्राप्ताभ्यां, राजा दुर्जयः परमं हृष्टः स्वराज्यं सह सैन्येन शीघ्रं प्रतिपेदे। कालान्तरे, सुकेश्याः सुप्रभः, मिश्रकेश्याः सुदर्शन इति द्वौ पुत्रौ जातौ। स महातेजाः दुर्जयः, तौ उत्तमौ पुत्रौ प्राप्य, कालेन वनान्तं स्वयम् अगच्छत्। तत्र, भीषणमृगान् हत्वा, पापरहितं मुनिं वनवासिनं ददर्श। स तत्र पुण्यात्मानं गौऱमुखं नाम महायशसं तपस्विनं, ऋषिसंघरक्षकम्, पापत्राणं च ददर्श। तस्य आश्रमः शुद्धवारिप्रवाहैः, मन्दमारुतैः, सुरभिततरुवृक्षैः शोभमानः, दिव्यप्रासादसदृशः, मेघाभ्रशुभ्रः बभौ। तत्र होमाग्निसमप्रभा वायवः, स्वच्छमन्दिराणि, शिष्यैः सामगानरवयुक्तानि, रमणीयनारीऋषिकन्याभिः पूरितानि, पुष्पिततरुभिः भूषितानि च तस्याश्रमस्य शोभा। एवं गौऱमुखस्य आश्रमं दृष्ट्वा, राजा दुर्जयः तस्य रमणीयतां चिन्तयामास। “अत्र प्रविश्य, धर्मिष्ठान् मुनीन् पश्येयम्।” इति मनसि कृत्वा, स आश्रमं प्रविवेश। प्रविष्टे नृपे, स गौऱमुखः महर्षिः प्रीत्या तं पूजयामास। सत्कारपूर्वं संभाष्य, स महर्षिः अन्ते उवाच — “राजन्, यथाशक्ति तव तव च अनुचराणां भोजनं दास्यामि।” “एवं करिष्ये, तव अश्वान् विश्रामय,” इति मुनिना उक्त्वा, स व्रतधारी मौनं चकार। राजा अपि भक्त्या तत्र स्थितः, पञ्च सेनाविभागैः सह। स चिन्तयामास — “किं भोजनं अत्र मुनिना दास्यते?” तदा गौऱमुखः मुनिः दुर्जयं आमंत्र्य, “किं भोजनं ददामि?” इति चिन्तयामास। तस्य मनसि तद्विचारयतः, भगवाञ् हरिः नारायणः, देवाधिदेवः, हृदि सन्निविष्टः। ततः नारायणं मनसा स्मरन्, स श्रेष्ठमुनिः गङ्गां प्रविश्य तं संतोषयितुम् आरब्धवान्। अथ पृथिव्याः प्रश्नः — “कथं गौऱमुखः विष्णुं तुष्टाव? कथय, गिरिश्रेष्ठ, विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामि।” नमः सदा विष्णवे, पीताम्बरधारिणे नमः। आद्यरूपधारिणे नमः, आपरूपधारिणे नमः। सर्वस्थिताय नमः, शयनाय आप्सु नमः। भूमिरूपधारिणे नमः, वह्निस्वरूपाय नमः। वायुरूपधारिणे नमः, आकाशरूपाय नमः। त्वं सर्वभूताधिपः, त्वं प्रभुः, हृदयस्थकामः। त्वं ओंकारः, त्वं वषट्कारः, त्वं सर्वत्र स्थितः। त्वं सर्वदेवानां कारणम्, त्वां कारणं न विद्यते। इति, एषा कथा श्लोकानुक्रमेण, भावपूर्वकं, संस्कृतेन निवेदिता।