वराहपुराणम्

श्रीवराहपुराणस्य एतेषु श्लोकपङ्क्तिषु वर्णितं विधानं सुसम्बद्धया कथया संस्कृतेन इदं प्रकारेण प्रवाहमयम् अस्ति— तत्र शूद्रस्य दीक्षायै वैश्णवदण्डं नीलवस्त्रं च दातव्यम्। सः केवलं मयि एव शरणं गत्वा मन्त्रं जपेत्। ततः भोज्याभोज्यस्य परित्यागं कृत्वा, शूद्रकर्माणि च त्यक्त्वा, सर्वपापविमुक्तः चेतनावान् कामरहितश्च स्यात्। गुरुं तुष्टये सः मन्त्रं जपेत्— “भगवत्कृपया संसारमुक्त्यर्थं पूर्ववत् गूढविद्यां लब्ध्वा कृतं कर्म, तुष्टो भव।” इति। मन्त्रं स्पष्टतया उच्चार्य तत्र प्रदक्षिणां कुर्यात्। अनन्तरं गन्धमाल्यैः पूजनं विधायेत्। एषा शूद्राणां दीक्षा, एवं विधानम्। श्रीवराहः पुनः वसुधरां प्रति प्रोवाच— ब्राह्मणाय श्वेतछत्रं, क्षत्रियाय रक्तछत्रं दातव्यम्। तदा सूतः कथयति— वराहः भूमिं नमित्वा पुनः वदति। भूमिः पृच्छति— त्वद्दासानां दीक्षितानां किं कर्तव्यम्? इति। भूमेः वचः श्रुत्वा मेघनिनादवत् शब्दः आकाशे अभवत्। श्रीवराहः प्रोवाच— अहं सर्वत्र स्मरणीयः, किन्तु गूढतया सभायाम्। नारायणस्य वचनं श्रुत्वा, भूमिः व्रतस्थत्वेन स्थिता, शुद्धा, भक्तिश्रेष्ठा, सदा तव कर्मसु प्रवृत्ता। सा करौ संकुच्य भक्त्या नारायणं प्रति प्राह— “माधव! त्वद्भावनया अहं किमत्र कुर्याम्? त्वं यः अचिन्त्यः, मर्त्येभ्यः परः, केन चिन्तनीयः?” इति। भूमेः वचनं श्रुत्वा, स आद्यः अव्यक्तसम्भूतः वराहः प्रोवाच— “येन केनापि उपायेन मद्भावनया, मम कर्मसु भक्त्या, एषा ‘गूढसभा-दीक्षा’ नाम, संस्कारबीजसमुत्थिता। यः शुद्धः दीक्षितः दृढनिश्चयः मम कर्मसु, भक्तिमान् च, स एषां गूढसभा-दीक्षां प्राप्य, तस्य नान्यत् कर्तव्यं; एषा दीक्षा महाफलप्रदा। सा दीक्षा ‘आसुरी’ इति कथ्यते, येन धर्मः प्रतिष्ठाप्यते। यः मां गूढसभायां चिन्तयति, सः पण्डितश्रेष्ठः। इदानीं तस्य ग्राहणविधिं वक्ष्यामि, यथा शिष्याय दीयते।” “कौमुदीमासे, वा मार्गशीर्षे, अथवा वैशाखे शुक्लद्वादश्यां, तत्र त्रिदिनं शाकाहारव्रतम् आचर्येत्। मम सन्निधौ वेदिकायां वह्निं प्रज्वालयेत्। ततः शिष्यः गुरुश्च, दीक्षितौ, विशुद्धौ, मन्त्रेण— ‘यद् ब्रह्मनिष्ठेन देवेन पूर्वैः पितृभिः धार्यते, भवोद्भवेन च’— इति, मन्त्रेण, गुरुशिष्यौ परिचारकसभा-गमनं कुर्यात्। तत्र मन्त्रः— ‘शिष्य! विधिना दक्षिणशाखासम्भूतां देवीम् आचर।’ इति। भूमिः पुनः पृच्छति— “कस्य मन्त्रेण अलङ्कारविधिः स्थाप्यते?” इति। तदा श्रीवराहः धर्मयुक्तया वाचा वसुधरां प्रत्युवाच— “यः क्रियायुक्तः तव अक्रियया विमुक्तः स्यात्।” श्रीवराहः स्नानविधानानि साधकाः कुर्वन्ति, इति स्नानप्रकारान् प्रपञ्चयामास। एवं श्रीवराहपुराणे दीक्षाविधानं, गूढसभा-दीक्षा, तस्य फलम्, समयः, विधानानि च, भूमेः प्रश्नोत्तररूपेण, भगवता वराहेण सुस्पष्टतया उपदिष्टानि।