श्रीमहादेवः कालस्वरूपधारी, उग्रस्वभावः त्रिशूलधारी च, स्वं राजसस्वरूपं भक्त्या पूजयामास, तमसभावेन चासुरेषु स्थितवान्। एवं स भगवान् महेश्वरः त्रिविधं जगत्संवर्तकः भूत्वा देवताः पूजयामास, ततश्च जगदपि त्रैविध्यं प्राप्तम्। स एव ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्चेति नामभिः प्रसिद्धः, तत्र च भगवान्नारायणः कृतयुगे परमोऽभूत्। तत्र त्रेतायां रुद्रः, द्वापरे यज्ञमूर्तिः, कलियुगे तु नारायणः स्वस्वरूपभेदैः प्रकटितः। अथ हे सुकेशान्ते! विष्णोः कर्माणि यथापूर्वं कृतानि सर्वाण्याख्यास्ये, तानि त्वं शृणु। कृतयुगे च सुप्रतीक इति नाम राजा बभूव, महाबलः। तस्य द्वे पत्न्यौ समरूपे सुन्दर्यौ च आस्ताम्। विद्युत्प्रभा च कान्तिमती च तयोर्नाम्नी, न तु ताभ्यां सुतं लब्धवान् राजा यत्नेनापि। तस्मिन्नन्तरे स राजा चित्रकूटपर्वते शुद्धात्मानं श्रेष्ठमृषिं आत्रेयं विधिवत् पूजयित्वा तुष्टाव। स मुनिः चिरकालं वरकामेन राज्ञा सेवितः सन्तुष्टः सन्, वरेण प्रसन्नोऽभूत्, अतः सात्रेयः मुनिः वाक्यमुवाच। एवमेव तत्र बलवानिन्द्रः अपि स्वगजेन, सुरसेनया परिवृतः, तत्र आगतः, मौनं स्थितवान्। तमालोक्य मुनिः अन्तःसन्तुष्टः बहिः क्रुद्धः सन्, देवराजं प्रति तीक्ष्णं शापं दत्तवान्। "त्वं मां न अवमन्यसे, मूढेन्द्र! तस्मात् त्वं स्वराज्यात् पतित्वा अन्यत्र वत्स्यसि।" इत्युक्त्वा मुनिः क्रोधात् देवराजं प्रति, राजानमपि उवाच—"राजन्, तव सुतः स्थिरवीर्यः भविष्यति।" "स इन्द्रसदृशः तेजस्वी, आयुधविद्यायुक्तः, कीर्तिमान्, विद्युत्प्रभायाः कलासु कर्मसु च कुशलः, क्रूरकर्मा अपि अजेयः महाबलः राजा भविष्यति" इत्युक्त्वा मुनिः तत्रतः प्रस्थितः। ततः सुप्रतीकः धर्मात्मा राजा, भार्यां विद्युत्प्रभां गर्भिणीं कृत्वा, कालेन सुतं प्राप। तस्याः सुतो जातः, दुर्जय इति नाम्ना, महाबलः। तस्य जातकर्मादिकं कृतवान् स्वयं मुनिः, स एव दुर्वासाः तपस्वी, शुद्धदेहः। मुनिकर्मणः प्रभावेन स पुत्रः सौम्यः अभवत्, वेदशास्त्रार्थवित्, धर्मात्मा, शुद्धः च। तस्यैव द्वितीया भार्या कीर्तिमती नाम्ना शुभा, तस्याः सुतः सुद्युम्न इति, वेदवेदाङ्गविद् अभवत्। ततः कालेन सुप्रतीकः राजा दुर्जयं राज्ययोग्यं दृष्ट्वा समीपमानीय, वृद्धो भूत्वा वाराणसीश्वरः राज्यविषये चिन्तयामास। एवं विचार्य धर्मात्मा राजा दुर्जयाय राज्यं दत्वा, स्वयं चित्रकूटगिरिं गतवान्। दुर्जयः महद्राज्यं प्राप्त्वा, हस्त्यश्वरथपत्तिसम्पन्नम्, राज्यविस्ताराय चिन्तयामास। स बुद्धिमान् सेनां समाहूय, हस्त्यश्वरथपत्तिसमन्वितां, उत्तरदिशं प्रति प्रयाणं कृतवान्। उत्तरदिग्भागाः तस्य महात्मनः सिद्धानां अभवन्। स भारते नाम देशे, दुर्लङ्घ्ये, विजयप्राप्तः, ततः किम्पुरुषाख्यं जनपदमपि विजित्य, हरिवर्षं सुवर्णमयं रमणीयं, कुरुभद्राश्वं च, इलावृतं मेरुमध्यदेशं च विजित्य, जम्बूद्वीपमपि जित्वा, देवानां राजा सहितैः सर्वैः देवैः युद्धाय अगच्छत्। मेरोः शिखरे ब्रह्मपुत्रः नारदः मुनिः, दुर्जयस्य देवगन्धर्वदानवगुह्यककिन्नरदैत्यविजयं देवराजाय निवेदयामास। ततः शीघ्रं प्रेरितः इन्द्रः लोकपालैः सहितः, दुर्जयं शस्त्रैः जित्वा नाशयितुं, मेरुं त्यक्त्वा मृत्युलोकं समुपेत्य, पूर्वदिग्भागे स्थितः। दुर्जयः देवांश्च जित्वा, गन्धमादनपर्वतस्य शिखरे स्वशिबिरं स्थाप्य, भृत्यान्संविधाय, तत्र स्थितः। तदा तत्र द्वौ मुनिवरौ तं समुपेत्य, दुर्जयः लोकपालैः सहितः उवाच—"युष्माभिः सर्वं निगृहीतम्; लोकपालानां विना जगत् न प्रवर्तते। तस्मात् अस्मिन्स्थाने नः परं पदं प्रयच्छत।" एवं उक्ते, दुर्जयः धर्मज्ञः पप्रच्छ—"कौ भवन्तौ?" तौ द्वावपि शत्रुनाशकौ ऊचतुः—"असुरौ वयं विद्युत्सुर्विद्युन्न इति, त्वद्गुणदायकौ।" "यदि त्वं इच्छसि दुर्जय, वयं धर्मेण सुस्थितेन लोकपालकार्याणि करिष्यामः।" दुर्जयस्य अनुमतौ तौ द्वौ स्वर्गे लोकपालत्वं प्राप्तवन्तौ, ततः साक्षात् अदृश्यौ अभवताम्। तयोः महाकृत्यानि पर्वते अपि कीर्तयिष्यन्ति; दुर्जयः तदा मन्दरगिरौ स्थितः अभवत्। तत्र धनदस्य दिव्यं वनं नन्दनसदृशं दृष्ट्वा, स राजा तस्मिन्रम्ये स्थले प्रमुदितः विचरन्, सुवर्णवृक्षच्छायायाम् अतिरम्ये, द्वे कन्ये अद्भुतरूपे सुषमायुक्ते अपश्यत्। ताः दृष्ट्वा विस्मितः, "काः एता शुभदृष्टयः?" इति चिन्तयन्, तिष्ठन्, तत्रैव द्वौ मुनिवरौ ददर्श। तौ दृष्ट्वा, राजा दुर्जयः शीघ्रं हृष्टः, गजात् अवतीर्य, तौ मुनिवरौ स्वयं प्रणम्य, उत्तमं कौशेयासनं प्राप्य, ताभ्यां सह उपविष्टः। तदा ताभ्यां पृष्टः—"कः त्वं? कुत्र आगतः? कस्य वा? किमर्थं चात्र आगतः?