वराहपुराणम्

धरण्याः प्रश्नान् शृणुत्वा भगवान्माधवः स्नेहपूर्वकं प्रत्युवाच। ये मां पश्यन्ति, ते केन कर्मणा यजन्ति? ब्राह्मणस्य कर्तव्यं किमिति, क्षत्रियस्य च किमाचरणीयमिति पृष्टम्। योगः केन साध्यते, तपसा वा दृढेन किं सम्पद्यते? दुःखेन वासः कः, भोज्यपेयस्य स्वरूपं च किमिति पृष्टम्। सम्पादनं किम्, दिशः के, हे भगवन्? केन कर्मणा पशुत्वं न प्राप्यते, केन च जरां जन्तुः प्राप्नोति, केन च जन्म लभ्यते? केन कर्मबलात्संसारचक्रे न प्रविश्यते? इति सर्वं शृण्वन्तु ये भगवतो भक्ताः, मोक्षे च मनः स्थापयन्ति। भगवानुवाच— सर्वेषु मासेषु माधवो मासः श्रेष्ठतमः, स एव पूज्यः सर्वयज्ञेषु, सप्तसु लोकेषु नित्यं नारायणः पूज्यते। ग्रीष्मकाले सर्वाणि विहितकर्माणि यथोक्तं कर्तव्यानि। मासेषु ग्रीष्ममासः प्रमुखः, स हि विशेषतः पूज्यः। एवं ग्रीष्मेऽपि मां सम्यक् पूजय। पृथिव्यां यावन्ति पुष्पमण्डपानि, यावन्ति च सुरभिणि, तेषु सर्वेषु मम यज्ञाः ग्रीष्मे कर्तव्याः। तथैव वर्षाकाले मम विधीन् पूजय, हे पृथिवि। अन्यं च मोक्षप्रदं विधिं वक्ष्यामि। एतैः पुष्पैः श्रद्धया नारायणाय नम इति मन्त्रेण पूजनीयः। ये ध्याननिष्ठा जनाः, ते मां मेघस्यानिलीनसदृशं, महिम्ना पूज्यन्तं पश्यन्ति। आषाढमासस्य द्वादश्यां शुभा सा तिथि, सर्वशान्तिप्रदा। एवं कृत्वा स जीवः संसाराद् नश्यति न कदापि। कर्मनिष्ठा जनाः तेन संसारं तरन्ति। नारायणं वराहरूपिणं सम्पूज्य, एष विधिः नाधमशिष्ये, न शास्त्रदूषणकृते दातव्यः। तेषां सम्पठनेन द्रव्यनाशः धर्मनाशश्च शीघ्रं जायते। एतत् सर्वं त्वया पृष्टं, हे शुभे, यथोक्तं मया निगदितम्। इत्येषा 'ऋतुविधिः' नाम चतुर्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः श्रीवराहपुराणे समाप्तः। ऋतुविधीन् शृणुत्वा, पृथिवी व्रते धृता, मायाचक्रस्य विषये पप्रच्छ। या शुभा निर्मला च वस्तूनि त्वया प्रोक्तानि, तानि शुश्राव। हे माधव, त्वया कीर्तितानि कर्माणि शृण्वन्त्या मम महद्दौत्सुक्यमुत्पन्नम्। एष मम रहस्यमुत्तमं, चिकीर्षा च जातास्मि। त्वं सदा एतामेव मम मायाम्, हे देव, कथयसि। अस्याः मायायाः तत्त्वं ज्ञातुमिच्छामि, परमार्थं रहस्यम्। एवमुक्त्वा, भगवान् स्मितपूर्वकं वसुधरां प्रति प्रोवाच— 'किमर्थं व्यर्थं श्रमं करोषि, यत् त्वया द्रक्ष्यते? हे विशाललोचने, किं वक्ष्यामि पुनः मम मायायाः विषये? यदा काचिद् भूमिः शुष्कत्वं प्राप्नोति, एषा मम माया, यथा चन्द्रः पक्षे पक्षे क्षीयते वर्धते च। अमावास्यायां न दृश्यते, एषा मम माया। ग्रीष्मे शीतलता जायते, एषा मम माया। प्राचीदिशि सूर्यस्योदयः, एषा मम माया। यदा गर्भे जीवः जायते, एषा मम माया; आत्मा गर्भं प्रविश्य सुखदुःखं अनुभवति।' एवं भगवान्मायायाः रहस्यं पृथिव्यै स्नेहपूर्वकं निवेदयामास।