सृष्टिः यदा विकसितवती, तदा सर्वे प्राचीनदेवाः पुरुषं नारायणाख्यं विविधैः यज्ञैः समाराधयन्। सर्वेषु द्वीपेṣu, सर्वेषु स्थानेṣu, देवाः महायज्ञैः श्रद्धया परिपूर्णाः हरिं पूजां कृत्वा तं परमं तुष्टिं प्राप्तुं, पूज्यं कर्तुं च इच्छन्तः समाराधयन्। एवं बहुसहस्रवर्षाणि तं तुष्टुम् इच्छन्तः, तस्मिन्नेव काले देवः तुष्टः सन्न् तेषां पुरतः प्रादुरभवत्। स बहुभुजः, बहुधरः, बहुमुखः, बहुनेत्रः, महान् पर्वतशिखरप्रतिमः, देवाधिदेवः इदं उवाच— "किम् कर्तव्यम्? वदत, वरं ब्रूहि, देवश्रेष्ठाः, यद् इच्छथ।" देवाः ऊचुः— "जय, हे गोविन्द महाबल! तव वरात् वयं देवाः स्थिताः। मनुष्यलोके अपि, त्वाम् विना अन्यः कश्चन नास्ति।" रुद्राः, आदित्याः, वसवः, साध्याः, विश्वेदेवाः, अश्विनौ, मरुतः, पितरः— सर्वे त्वां विश्वरूपं शरणं गताः; अस्मान् अत्र पूज्यत्वं दत्तुम् अर्हसि। एवं तैः उक्तः हरिः, योगमहेश्वरः, "सर्वान् यूयं पूज्यत्वं प्राप्स्यथ," इति उक्त्वा अन्तर्धानं गतः। देवाः अपि स्वेषु नित्यधामेषु प्रत्यागताः; तैः स्तुतः परमेश्वरः त्रिविधं स्वरूपं धारयामास। एवं त्रिवृत्त्राता जगतः सन् महेश्वरः सत्त्व-रजस्-तमःस्वरूपाणि त्रिधा स्थाप्य पूजां चकार। सत्त्वेन वेदान् पाठयित्वा देवांश्च यज्ञैः पूजयेत्; केशवः स्वस्य अंशेन राजसस्वरूपेण अपि क्रियाम् आचरति। कालरूपेण, उग्रस्वभावेन, त्रिशूलधारी सः स्वं राजसस्वरूपं भक्त्या पूजयामास; तमःभावेन असुरेषु स्थितवान्। एवं त्रिवृत्त्राता जगतः सन् महेश्वरः देवांश्च पूजयामास; ततः जगत् अपि त्रिविधं अभवत्। ब्रह्मा, विष्णु, महेश इति नामभिः सः प्रतिष्ठितः; नारायणः सः देवः कृतयुगे परमः आसीत्। त्रेतायां रुद्ररूपेण अभवत्; द्वापरे यज्ञमूर्तिः; कलियुगे नारायणः अनेकेषु रूपेषु प्रादुरभवत्। अथ, हे सुमध्याम्, विष्णोः कर्माणि महातेजसः यथा पूर्वं कृतानि, तानि सर्वाणि विस्तरेण शृणु। कृतयुगे सुप्रतीकः नाम राजा आसीत्, महाबलः; तस्य द्वे पत्न्यौ, समानरूपेण रम्ये। विद्युत्प्रभा च कान्तिमती च तयोः नाम्नि; राजा यत्नं कृत्वा अपि, ताभ्यां पुत्रं न प्राप्तवान्। तदा सः श्रेष्ठं ऋषिं आत्रेयम्, पापवर्जितम्, चित्रकूटे शुद्धविधिना तुष्टवान्। ऋषिः, तेन वरकामेन दीर्घकालं सेवितः, प्रसन्नः सन्, वरदानेन प्रेरितः, अत्रिपुत्रः इदं उवाच। एतस्मिन्नेव काले, महाबलः इन्द्रः अपि गजेन समागतः, देवसेनाभिः परिवृतः, मौनं धृत्वा स्थितः। तं दृष्ट्वा, ऋषिः अन्तरतः तुष्टः, बहिरतः अप्रसन्नः, देवेशं क्रुद्धः सन्, घोरं शापम् अपातयत्। "माम् अवमानं कृतवान्, हे मूढस्वर्गपतिः, तस्मात् राज्यात् पतितः अन्यत्र लोके वसिष्यसि।" इति क्रोधेन उक्त्वा, ऋषिः राजानम् अपि उवाच— "राजन्, तव पुत्रः वीर्यनिष्ठः भविष्यति।" सः तेजस्वी, इन्द्रसदृशः, दीप्तिमान्, शस्त्रकुशलः, यशस्वी, विद्युत्प्रभायाः कलास्वकर्मसु निपुणः, कर्मणा उग्रः, अपराजितः, अतिबलवान् राजा भविष्यति— इत्युक्त्वा ऋषिः प्रस्थितः। ततः धर्मात्मा सुप्रतीकः पत्नीं विद्युत्प्रभां गर्भधारणाय प्रेरितवान्; समये पुत्रः जातः। तस्याः पुत्रः दुर्जयः नाम्ना, महाबलः; ऋषिः स्वयम् जातकर्मादि संस्कारं कृतवान्— स एव दुर्वासाः तपस्वी, शुद्धशरीरः। ऋषेः कर्मणः प्रभावात् सः पुत्रः सौम्यः अभवत्; वेदशास्त्रार्थं सम्यक् अधीतवान्, धर्मात्मा, शुद्धः। तस्य द्वितीयपत्नी कीर्तिमती नाम्ना, पुण्यशालिनी; तस्याः पुत्रः सुद्युम्नः, वेदवेदाङ्गविद्। दीर्घकालेन, सः श्रेष्ठराजा सुप्रतीकः, पुत्रं दुर्जयं राज्याय योग्यं दृष्ट्वा, समीपम् आनयत्। स्वयम् वृद्धः सन्, वाराणसीपतिः, दुर्जयस्य राज्यविषये चिन्तयामास, हे सुमध्ये। एवं विचार्य, धर्मात्मा राजा दुर्जयाय राज्यं दत्त्वा, स्वयम् चित्रकूटगिरिं गतः। दुर्जयः महत् राज्यं गजाश्वरत्नरथपत्तिभिः प्राप्त्वा, राज्यवृद्धिं चिन्तयामास। तथा सः बुद्धिमान् गजाश्वरथपत्तियुतं सेनाम् संगृहीत्वा, उत्तरदिशं शरणम् गच्छन्, सर्वे उत्तरप्रदेशाः सिद्धमहात्मनः तस्य अभवन्। भारतं नाम दुर्गमं देशं विजित्य, ततः किम्पुरुषं प्रदेशं अधिजित्य। अनन्तरं हरिवर्षं सुवर्णमयं रम्यं च, कुरुभद्राश्वं च, इलावृतं मेरुमध्यं प्रदेशं च, सर्वं विजित्य। जम्बूद्वीपं विजित्य, राजा सर्वदेवसंयुक्तं देवेशं जेतुं प्रवृत्तः। मेरुशिखरे ब्रह्मपुत्रः नारदः दुर्जयस्य देवगन्धर्वदानवगुह्यककिन्नरदैत्यविजयं देवेशाय निवेदयामास। ततः इन्द्रः, शीघ्रं प्रेरितः, लोकपालैः सह, दुर्जयं हन्तुं मेरुं त्यक्त्वा, क्षिप्रं शस्त्रैः विजितं मर्त्यलोकं प्रविष्टः। पूर्वदिशि इन्द्रः लोकपालैः सह स्थितः; तत्र महान् कार्यः अभवत्। दुर्जयः देवाः विजित्य, गन्धमादनशिखरे छावनं स्थापयित्वा, आपूर्तिं व्यवस्थितवान्; तदा द्वौ तपस्विनौ तस्य समीपं आगतौ।