एवं उक्त्वा अहं तत्र अन्तर्धानमगच्छम्। स तु ब्रह्मा, जगतः धारयिता, चिन्तयन् स्थितः किंचिदपि न प्राप। तदा तस्य ब्रह्मणः, योऽव्यक्तसम्भवः, महत् क्रोधः समुत्पन्नः। तस्मात् क्रोधात् तस्य अङ्के एकः बालः अजायत। स बालः रुदनं कृत्वा ब्रह्मणा निगृह्यः, स च ब्रह्मा तम् अव्यक्तरूपः सन्, तस्मै नाम देहि इति उक्तः। तदा ब्रह्मणा तस्मै रुद्र इति नाम दत्तम्। तमपि ब्रह्मा, "सृज जगत् शुभ," इति आज्ञापयत्। स तु असमर्थः सन्, जलानि प्रविश्य तपः समुपविवेश। जलासक्ते रुद्रे ब्रह्मा पुनः प्रजापतिं स्वजन्मन्यां दक्सिणाङ्गुष्ठात् सृजति, तथा स एव वामाङ्गुष्ठात् भार्यां अपि ससर्ज। तस्मिन्नेव तु भगवतः स्वायम्भुवो मनुः जातः। एवं प्राचीनकाले ब्रह्मणा प्रजासृष्टिः कृताऽभूत्। ततः पृथिवी उवाच— "भगवन्, आदिसृष्टिं विस्तारतः कथय, यथा च ब्रह्मा नारायणः प्राक्कालस्य आरम्भे जातः।" श्रीभगवानुवाच— "नारायणरूपेण स ब्रह्मा सर्वाणि भूतानि ससर्ज। एतत् सर्वं यथावत् कथयामि, शृणु पृथिवि। गतकल्पान्ते, निशास्वप्नात् उत्थाय, सत्त्वमयो ब्रह्मा जगत् शून्यम् अपश्यत्। नारायणः परः, अचिन्त्यः, परापराणामपि पूर्वजः, स एव भगवान् ब्रह्मरूपः अनादिः सर्वकारणम्। अत्र नारायणस्य श्लोकं पठन्ति— 'ब्रह्मरूपधारी देवः जगतः कारणं लयान्च।' जलानि 'नाराः' कथ्यन्ते, तानि च नरस्य अपत्यानि; तेषां निवासः पूर्वं तस्यासीत्, अतः स नारायण इति स्मृतः। स ब्रह्मा सृष्टिं चिन्तयन्, यथापूर्वं, तत्र तस्य अज्ञानतः एकं तमोरूपं प्रादुर्भूतम्। तमः, मोहः, महामोहः, तमिस्रः, अन्धं च—एवं पञ्चविधा अज्ञानरूपा सृष्टिः तस्मिन्महात्मनि अभवत्। स पञ्चविधा सृष्टिः, ब्रह्मणि ध्यानस्थे, अचेतना, न बहिः प्रकटिता न च अन्तः, तिरःस्थितस्वभावा, स्थावरप्रायाः। एषा प्रथमा सृष्टिः पण्डितैः ज्ञेया। पुनः स ध्यानं कुर्वन् अन्यां श्रेयसीं सृष्टिं ससर्ज; सा तिर्यक्स्रोतसि इति ख्यातिः, यतः तस्य प्रवाहः पार्श्वतः प्रवर्तते। तिर्यक्स्रोतसि पश्वादयः प्रसिद्धाः, ते मार्गात् भ्रान्ताः। तां तिर्यक्स्रोतसि अपि असार्थकां मन्यन्, चतुर्मुखः तामेवमवेक्षत्। ऊर्ध्वस्रोतसि तु त्रिविधा, सा सत्त्वप्रधानधर्मनिष्ठा; तस्मात् देवाः उत्पन्नाः, ये ऊर्ध्वगामिनः सर्वयोनिषु जाताः। ततः अन्यां सृष्टिं सृज्य, प्रजापतिः पुनः विचिन्त्य, प्राकृतसृष्टिजातांश्चान्यानसारकान् मन्यते। ततः भगवान् अर्वाक्स्रोतसि चिन्तयामास; तत्र अर्वाक्स्रोतसि मनुष्याः अभवन्, ये कार्यदक्षाः स्मृताः। एते सत्त्वसमृद्धाः, किन्तु तमसा अपि आवृत्ताः, राजोगुणप्रधानाश्च; तस्मात् दुःखं तेषु प्रायशः, सततं चेष्टन्ते। एवं, सौम्ये, षड्विधाः सृष्टयः प्रोक्ताः। आद्यं महत्सृष्टिः, द्वितीयं तन्मात्रसृष्टिः, तृतीयं वैकारिकसृष्टिः, चतुर्थं इन्द्रियसृष्टिः; एषा प्राकृतसृष्टिः बुद्धिपूर्वकं जाताऽभवत्। चतुर्थी स्थावरसृष्टिः, यत्र स्थावराः प्रधाना; तिर्यक्स्रोतसि तु स्थावरप्रायात् तदुक्तम्। तथैव, श्रेष्ठं ऊर्ध्वस्रोतसि सप्तमं—मानुषसृष्टिः; अष्टमी अनुग्रहसृष्टिः, या सत्त्विका च तामसी च। एषां पञ्च वैक्रिया, तिस्रः प्राकृताः; नवमी कौमारसृष्टिः, या प्राकृतवैक्रियसमन्विता। एवं नव सृष्टयः प्रजापतेः उक्ताः, या प्राकृतवैक्रियकारणरूपाः। एताः सृष्टयः व्याख्याताः; किं श्रोतुमिच्छसि? पृथिव्युवाच— "ब्रह्मणः, योऽव्यक्तसम्भवः, सृष्टिः नवधा अभवत्। सा कथं वृद्धिं गता, भगवन्? तद्वद, अच्युत।" श्रीवराह उवाच— "प्रथमं ब्रह्मणा रुद्रादयः तपोधनाः सृष्टाः; ततो सनकादयः, मरीच्यादयश्च। मरीचिः, अत्रिः, अङ्गिराः, पुलहः, क्रतुः, पुलस्त्यः महातेजाः, प्रचेताः, भृगुः, नारदः दशमः, वसिष्ठश्च महातपाः। सनकादीन् तु संन्यासमार्गे नियुक्तवान्; मरीच्यादीन्, नारदं विहाय, कर्ममार्गे नियुक्तवान्। स प्रथमोऽसौ प्रजापतिः, दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः, आदौ स्ववंशेन चराचरं जगत् उत्पादयामास। देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, सर्पाः, विहङ्गमाः च—सर्वे दक्षकन्याभ्यः जाताः, सर्वे धर्मिष्ठाः स्मृताः। यो रुद्रः क्रोधसम्भवः, स परमेश्वरस्य भ्रुकुटीकोटिसम्भूतः प्रसिद्धः। स उग्रः, अतिभयानकः, अर्धनारीश्वररूपधारी, ब्रह्मणा आत्मनं विभज्येत्युक्तः, ततः पुनः अन्तर्धानमगच्छत्। तदनु, स आत्मानं द्विधा कृत्वा—स्त्रीरूपं च पुंरूपं च; पुंरूपं दशधा अपि एकैकशः अपि विभज्य, तस्मात् एकादश रुद्राः ब्रह्मणः सम्भूताः प्रसिद्धाः। एवं रुद्रसृष्टिः संक्षेपेण मया कथिता, अनघे; अधुना युगमहात्म्यं संक्षेपेण वक्ष्यामि। कृतं, त्रेतायुगं, द्वापरं, कलियुगं च—एतानि चत्वारि युगानि; तेषु महात्मानः—दातृराजानः, देवाः, दानवाश्च—धर्मं स्थापयन्ति, कर्माणि च कुर्वन्ति; तद् शृणु। आदिकल्पे स्वायम्भुवो मनुः आसीत्; तस्य द्वौ पुत्रौ, प्रियव्रतः उत्तानपादश्च, धर्मनिष्ठौ, मानवातीतकर्मणौ। तत्र प्रियव्रतः राजा, महायज्ञी, तपोबलसमन्वितः, नानायज्ञैः महादानैः च यजमानः आसीत्।