वराहपुराणम्

स हि महाभारधरो भगवान्मत्स्यरूपं प्राप्य यदा सलिलं प्रविवेश, तदा तस्य सलिलस्य मध्ये महती प्रभा समुत्पन्ना, यत्र भूमिं धारयन् हरिरदृश्यत। तं देवश्रेष्ठं विष्णुं देवाः स्तुतिभिः सम्पूजयन् प्रशशंसुः। तत्रैव ते उचुः—"नमो नमस्ते वेदवेद्यविवर्जिताय, नमो मत्स्यरूपिणे नारायणाय, नमो मधुरस्वराय विश्वरूपाय, नमो ज्ञानरूपाय निर्भयस्वरूपाय च। चन्द्रसूर्यवायुरूपाय, सर्वतोयनिवासिने, सुन्दरनेत्राय, विष्णवे नमः; शरणागताः स्मः, मत्स्यरूपं त्यक्त्वा नः पालय। अनन्तरूप त्वया विश्वमिदं व्याप्यते; त्वत्तोऽन्यदिह किं नामास्ति? त्वमेव सर्वं, त्वत्तः शरणं प्रपन्नाः स्मः। आकाशचन्द्राग्निमनःस्वरूपं पुरातनं ते देहं, कमललोचन, वयं न भक्त्या यथोचितं सेवितवन्तः, तथापि त्वं नः क्षमस्व, भगवन्; त्वया हि जगदिदं प्रकाशते। तवैतद्रूपं विरोधात्मकमिव दृश्यते—भीषणं, मधुरस्वरं, गिरिशिखरकल्पं; पुराणदेवाधिप, जगदाश्रय, शमं नः कुरु, अच्युत, प्रज्वलितरूप। भीत्या वयं त्वां समाश्रिताः, तवैतद्रूपं पश्यामः; त्वत्तोऽन्यः कश्चन पुरातनो देहधारी लोके नास्ति।" इति तैः स्तूयमानः स भगवान् सलिलस्थितः स्वमात्मरूपं प्रादर्शयत्, वेदानुपनिषदः शास्त्राणि च समादत्त। यावत्स्वमात्मरूपे तिष्ठति भगवान्, तावत्सर्वं जगत्स्थितम्; स चाप्यव्यये स्थितो यदा, तदा सर्वमस्मिन्लीयते, विकारे तु सर्वं वर्धते। एवं भगवान् सर्वलोकान् सृष्ट्वा, भूतधारकः, तिष्ठन् विरराम; ततः सृष्टिः पृथिव्यामवर्धत। सृष्टौ वर्धमाने, सर्वे पुराणदेवाः पुरुषं नारायणाख्यं विविधान्यज्ञैः सम्पूजयन्। सर्वद्वीपेषु सर्वेषु च देशेषु, देवाः श्रद्धया पूर्णा महायज्ञैः हरिं तुष्ट्वा, तं पूज्यं कर्तुमिच्छन्तः, सम्यक् सम्पूजयन्। एवं सहस्रसंवत्सराणि तुष्टावन्तः, तदा तेन तुष्टेन भगवता देवाः प्रत्यक्षीकृताः। तं तु बहुभुजं बहुजठरमुखनेत्रं, महागिरिशिखरप्रमाणं, देवाधिदेवमेकं दृष्ट्वा, स भगवानुवाच—"किं कार्यं? वदत श्रेष्ठाः, वरं वृणुध्वम्।" ते देवाः ऊचुः—"जय, गोविन्द महाबल! तव प्रसादेन वयं देवाः स्थिताः; मनुष्यलोकेऽपि त्वत्तोऽन्यः कश्चन नास्ति।" रुद्रादित्यवसुसाध्यविश्वेदेवाश्विन्मारुतपितरः सर्वे त्वां शरणं गताः, विश्वरूप, अस्मानिह पूज्यत्वं कुरु। एवमुक्त्वा तान् हरिर्महायोगेश्वरः प्रत्युवाच—"सर्वान् पूज्यत्वं करिष्यामि"—इत्युक्त्वा तत्रैवान्तर्धानमगात्। देवाः स्वं स्वं नित्यधाम प्रतिपेदिरे; स च परं भगवान् त्रिविधं स्वरूपमास्थाय स्थितवान्। एवं त्रिविधो जगतां धारकः सन् महेश्वरः सत्त्विकराजसतमोरूपेषु त्रिषु स्थितः, तदनुसारं पूजनं चकार। सत्त्विकेन भावेन वेदान् जपेत्, यज्ञैः देवांश्च पूजयेत्; केशवोऽपि स्वांशेन राजसभावेन प्रवर्तते। कालरूपधारी, त्रिशूलपाणिः, ताम्ररूपेण रजसः पूजनं कृत्वा, तमसावस्थायामसुरेषु स्थितः। एवं त्रिविधो जगतां धारकः सन् महेश्वरः देवताः पूजयामास; ततः त्रैधातुकं जगदभवत्। ब्रह्मा, विष्णु, महेश इति त्रीण्याख्यानि तस्य, स नारायणो भगवान् कृतयुगे परमोऽभवत्। त्रेतायां रुद्ररूपे, द्वापरे यज्ञमूर्तिः, कलियुगे नारायणः बहुरूपधारी प्रादुर्भूतः। अथ श्रुणु, शुभेक्षणे, विष्णोः कर्माणि सविस्तरं यथापूर्वं कृतानि, तानि सर्वाणि कथयिष्यामि। कृतयुगे सुप्रतीक इति राजा बभूव महाबलः; तस्य द्वे पत्न्यौ समौ रूपेण रम्ये च। विद्युत्प्रभा च कान्तिमती च तयोः नाम्नी, न च पुत्रं लब्धवान् राजा यत्नेनापि। तदा स राजा चित्रकूटपर्वते शिष्टाचार्यं कृत्वा, पवित्रं महर्षिंात्रेयं तुष्टाव। तं दीर्घकालं सेवमानं, वरकामुकं राजानं स मुनिः सन्तुष्टः सन्, वरं दातुमनसि कृत्वा, तत्रैवात्रिसुतः प्रोवाच। तस्मिन्नेव काले, महेन्द्रोऽपि शक्रः स्वगजेन, देवसेनया परिवृतः, तत्र समुपाजगाम, मौनं स्थित्वा। तम् दृष्ट्वा मुनिः, अन्तःसन्तुष्टः बहिः क्रुद्धः, देवराजं कोपाविष्टः, तीव्रं शापमदात्—"मामवज्ञाय, प्रमत्तेन्द्र, त्वं स्वराज्यात्पतितोऽन्यत्र वत्स्यसि।" एवमुक्त्वा देवराजं कुपितः स मुनिः राजानमपि उवाच—"राजन्, तव पुत्रो धैर्यसम्पन्नो भविष्यति।" स तु तेजस्वी, इन्द्रसदृशरूप, दीप्तमान्, शस्त्रकुशलः, कीर्तिमान्, विद्युत्प्रभायाः कर्मणि निपुणः, कर्मणा भीषणः, अजेयबलवान् राजा भविष्यति—इत्युक्त्वा स मुनिः प्रस्थितः। ततः धर्मात्मा सुप्रतीकः पत्नीं विद्युत्प्रभां गर्भिणीं कृतवान्; सा च कालेन पुत्रं प्रसूतवती। तस्य पुत्रो दुर्जय इति नाम्ना, महाबलः, जातः; तस्य जातकर्मादिकं स्वयमेव मुनिः कृतवान्—स एव दुर्वासा तपस्वी, शुद्धदेहः। मुनिकर्मणः प्रभावात् स पुत्रः सौम्यः अभवत्; स च वेदशास्त्रार्थपारगः, धर्मात्मा, शुद्धः। तस्य महात्मनः द्वितीयपत्नी कीर्तिमती नाम्ना, सुभगा; तस्याः सुतः सुद्युम्न इति, वेदवेदाङ्गविद् अभवत्। अथ कालेन, स राजर्षिः सुप्रतीकः, दुर्जयं पुत्रं राज्याय युक्तमालोक्य, समीपमानीय, वृद्धावस्थां प्राप्तः स वाराणसीपतिः, दुर्जयस्य राज्यविषये चिन्तां चकार, शुभेक्षणे।