भगवतः सृष्टिक्रमः कथ्यते। स भगवान् चतुर्विधैः भूतैः पृथिवीलोकं पूरयामास, व्योम्नि च विहगयुतं भूतैः, स्वर्लोकं च दिव्यैः सत्त्वैः समाकरोत्। तथैव स महर्लोकं तैः सत्त्वैः सनकादिभिश्च पूरयामास, जनलोकं च वैराजैः सम्पूरितवान्। ततः तपोलोकं तपस्याभिरतानां सत्त्वैः, सत्यलोकं च मृत्युवर्जितैः देवैः पूरयामास। एवं सृष्टिं निर्माय, भगवतः प्रजापतेः सृष्टिकर्तुः, स्वकालचक्रे कल्पे जाग्रतः स्थितिः अभवत्। तस्मिन्काले पृथिवीलोकः, व्योमलोकः, स्वर्लोकश्च जायन्ते—नात्र संशयः। किन्तु कल्पान्ते देवस्य निद्रायां, सा तस्य रात्रिरिति स्मृता; तदा एते त्रयो लोकाः सुप्तवत् लयं यान्ति, सर्गान्ते निमग्नाः इव दृश्यन्ते। तस्यां रात्रौ गतायां, पद्मनिभेक्षणः भगवान् उत्तिष्ठन्, वेदान् च तेषां मातरश्च सर्वासां चत्वारः चिन्तयामास; तथापि चिन्तयन्, स देवेशः वेदान् न प्रपेदे। लोकानां मार्गं क्रमं स्थापयितुम् इच्छन्, मोहान्निद्रया मोहितः, स देवेशः विचारयामास—‘इह वेदाः न सन्ति’ इति। ततः, तान् स्वस्वरूपे ‘आपः’ इति संज्ञायाम् अन्तर्भूतान् दृष्ट्वा, देवेशः तान् पुनः प्राप्तुम् मत्स्यरूपतां गन्तुं चिकीर्षन्, आपः प्रविवेश। एवं ध्यात्वा, तत्रैव महती मत्स्यरूपा सञ्जज्ञे; स च देवः आपः प्रविश्य, सर्वतः आपः समाकुलयामास। यदा स भगवान् आपः प्रविवेश, तत्क्षणात् आपः महाविष्णोरिव तेजसा व्याप्ताः; स देवश्रेष्ठः मत्स्यरूपं गृहीत्वा महोदधिं प्रविश्य, हरिं स्तुतिभिः स्तोतारः देवाः तुष्टुवुः। ‘नमो वेदातीताय, तर्कातीताय ते नमः। मत्स्यरूपिणे नारायणाय नमः। नमस्ते मधुरस्वराय, विश्वरूपाय, ज्ञानरूपिणे, निर्भयरूपाय च। चन्द्रसूर्यवायुरूपाय, सर्वाप्स्थाय, सुनेत्राय ते नमः। विष्णवे शरणं प्रपन्नाः स्म—मां मत्स्यरूपं विहाय रक्ष। अनन्तरूप! त्वया विश्वं व्याप्यते; त्वत्तः अन्यदत्र किं वा अस्ति? त्वमेव सर्वं; त्वत्तः शरणं प्रपद्यामः। व्योम, चन्द्र, अग्नि, मनः—एतानि तव प्राचीनरूपाणि, पद्मनेत्र। यदि अपि अनन्यभक्ताः स्म, तथापि क्षमस्व, शुभकर; त्वया देवदेव, जगत् प्रकाशते। तव दिव्यं रूपं विरुद्धमिव दृश्यते—भीषणं, मधुरस्वरं, पर्वतसन्निभं; पुराणदेव, जगद्वास, शान्तिं नः प्रयच्छ, अच्युत, दीप्तिमन्। सर्वे वयम् एकं त्वां शरणं गताः; भयात् एतत् रूपं पश्यामः। लोके त्वत्तः अन्यः कश्चन पुरातनः मूर्तिमान् नास्ति।’ एवं स्तूयमानः स भगवान् आप्सु स्थित्वा, स्वं रूपं धारयन्, वेदान् उपनिषदः शास्त्रैः सहितान् जग्राह। यावत् स भगवान् स्वस्वरूपे तिष्ठति, तावत् एष लोकः स्थितः; स च यदा अव्यक्ते तिष्ठति, तदा सर्वं तस्मिन्नेव लीयते, विकारे तु सति, विश्वं विकासं यान्ति। श्रीवराह उवाच—एवं सर्वलोकान् सृष्ट्वा, भगवान् प्रजाधारः तिष्ठन्, सृष्टिः पृथिव्यां प्रवर्धितुं प्रारब्धा। तदा सृष्टौ वृद्धिं प्राप्तायां, सर्वे प्राचीनाः देवाः, पुरुषं नारायणाख्यं नानायज्ञैः पूजयामासुः। सर्वद्वीपेषु, सर्वेषु देशेषु, देवाः महायज्ञैः, श्रद्धया परिपूर्णाः, हरिं तुष्टुम् इच्छन्तः, तम् उपासितवन्तः। एवं बहुसहस्रवर्षाणि तं तुष्टुम् उद्युक्ताः सन्तः, तदा देवः तैः तुष्टः साक्षात् प्रादुरभूत्। बहुभुजो, बहुजठरो, बहुमुखाक्षः, महापर्वतशिखराकृतिः, स देवेशः उवाच—‘वदत, किम् अत्र कर्तव्यम्? वाञ्छितं वरं वदध्वं, सुरश्रेष्ठाः।’ देवाः ऊचुः—‘विजयी भव, गोविन्द महाबल! तव वरेण वयं देवाः सन्तः, लोकेषु अपि अन्यः कोऽपि नास्ति त्वत्तः पृथक्।’ रुद्राः, आदित्या, वसवः, साध्याः, विश्वेदेवाः, अश्विनौ, मरुतः, पितरश्च—सर्वे त्वां विश्वरूपं शरणं गताः; अस्मान् इह पूज्यांश्च कुरु। एवं तैः उक्तः हरिः, योगमहेश्वरः, ‘सर्वान् पूज्यांश्च करिष्यामि’ इति उक्त्वा तत्रैव अन्तर्धानमगात्। देवाः अपि स्वस्वं नित्यस्थानं प्रतिपेदिरे; स च परः भगवान् तैः स्तुतः, त्रिविधं स्वरूपं गृहीत्वा स्थितवान्। एवं त्रिधा जगद्धारयिता महेश्वरः, सत्त्विक-राजस-तामसस्वरूपेषु त्रिधा स्थितः, तानि पूजयामास। सत्त्विकेन भावेन वेदान् जपेत्, यज्ञैश्च देवताः पूजयेत्; केशवः अपि स्वांशेन राजसभावेन प्रवर्तते। कालरूपः, उग्रस्वभावः, त्रिशूलधारी, स्वं राजसस्वरूपं भक्त्या पूजयामास; तामसेन भावेन असुरेषु स्थितवान्। एवं त्रिविधं जगद्धारयिता महेश्वरः देवताः पूजयामास; ततः जगत् अपि त्रैविध्यं प्राप्तम्। स ब्रह्मा, विष्णु, महेश इति नामभिः विख्यातः; नारायणः स भगवान् कृतयुगे परमोऽभूत्। त्रेतायां रुद्ररूपः, द्वापरे यज्ञरूपः, कलौ नारायणः नानारूपेण अभवत्। अथ, सुभगे, विष्णोः कर्माणि आदौ यानि प्रवृत्तानि, तानि सर्वाणि विस्तरेण शृणु। कृतयुगे सुप्रतीक नाम राजा अभूत्, बलसम्पन्नः; तस्य द्वे भार्ये समे, रम्ये च। विद्युत्प्रभा च कान्तिमती च तयोः नामनी; राजा प्रयत्नं कुर्वन् अपि, तयोः कश्चन पुत्रं न प्राप्तवान्। तदा स राजा, चिरकालं चिन्तयन्, पुण्ये चित्रकूटगिरौ, शुद्धात्मानम् आत्रेयमृषिं विधिवत् तुष्टाव। स मुनिः, तेन कामार्थिना दीर्घं कालं सेवितः, तुष्टः सन्, वरदानेन सन्नद्धः, अत्रिसुतः मुनिः वाक्यं प्रोवाच। एतेनैव काले, महाबलः इन्द्रः, स्वेन ऐरावतगजेन, देवसेनया परिवृतः, तत्रैव उपविष्टः, मौनं स्थितवान्।