स भगवान् नारायणः, सर्वलोकान् शून्यान् पश्यन्, परमं रूपं सृष्टुम् इच्छन्, मनसोऽवकाशं सम्प्रेरयन् स्वमात्रया रूपमेकं निर्ममे। तस्मिन्न् उदिते चित्ते स्थिते, तदा ब्रह्माण्डमभवत्; तस्य च विभक्ते भागे भूर्लोकः प्रतिष्ठितः। मध्येऽन्यं लोकमुत्पन्नं सूर्यसमप्रभं, यत्र पुरातनः पुरुषः सर्वत्र व्याप्य, पद्मकोशे स्थितः। स देवो नारायणः, प्रजापतेः तेजसा समन्वितः, नाभिदेशात् आद्यं स्वरं 'अ' तथा 'ह' वर्णमपि ससर्ज। अमूर्तसृष्टौ तु स वेदांश्च दिशः प्रति गायन्, तान् निर्माय, पुनः असङ्ख्येयात्मा आधारं चिन्तयामास। तस्य चिन्तयतः नेत्राभ्यां महत्तेज उत्पन्नम्—दक्षिणतो वह्निसमं, वामतो चन्द्रमसः शीतलतुल्यम्। तद् दृष्ट्वा परमेश्वरः सोमसूर्यौ च निर्ममे; ततः प्राण उत्पन्नः, तस्मात् परमेश्वरात् वायुः। स एव वायुः, भगवतः हृदये सर्वं व्याप्य सञ्चरति; तस्मात् वह्नेः, वह्नेः च महतो जलस्य उत्पत्तिः। स एव वह्निः दिव्यतेजः, ब्राह्मणानां परमकारणम्; बाहुभ्यः क्षत्रियतेजः अपि ससर्ज। ऊरुभ्यः वैश्यान्, पद्भ्यः शूद्रान्, पुनरपि यक्षराक्षसांश्च ससर्ज। एभिः चतुर्भिः जातिभिः पृथिवीं पूरयामास; अन्तरिक्षं खचरैः, दिवं च स्वर्गवासिभिः। महर्लोकमपि सानकैः सह तैः पूरयामास; जनलोकं वैराजैः। ततः तपोलोकं तपस्विभिः पूरयित्वा, सत्यलोकं मृत्युवर्जितैः देवैः अप्यपूरयत्। एवं सृष्टिं सृज्य, भगवाँल्लोककर्ता स्वकाले कल्पे जाग्रन् परमेश्वररूपेण स्थितः। तस्मिन् लोके भूर्लोकः, अन्तरिक्षं, स्वर्लोकश्च जायन्ते; एतेषां त्रयाणां सन्देहो नास्ति। कल्पान्ते तु देवस्य निद्रायाम्, सा तस्य रात्रिरिति स्मृता; तदा एते त्रयो लोकाः लयं गच्छन्ति, प्रलयसमये निमग्ना इव भवन्ति। तस्यां रात्र्यां गते, पद्मनाभः प्रभुः उत्तिष्ठन्, चतुर्भिः वेदैः तेषां जननीभिः सह चिन्तयामास; तथापि स देवेशः तान् वेदान् नापश्यत्। लोकमार्गनियमस्थापनकामः, मोह-निद्रया विमूढः, देवेशः चिन्तयामास—'इह वेदाः न सन्ति' इति। तदा स्वस्वरूपे 'अप्सु' लीनान् तान् वेदान् दृष्ट्वा, तान् पुनः प्राप्नुयामिति मतिः, मत्स्यरूपं धारयित्वा जले प्रविवेश। एवं चिन्तयतः क्षणेन महत्स्यः समुत्पन्नः; स देवः सलिलं प्रविश्य, सर्वतो जलं समुत्प्लावयन् इव स्थितः। तस्य प्रवेशे, स जलो महाभारवाहनरूपेण प्रकाशमयः अभवत्; स भगवान् मत्स्यरूपेण महोदधिं प्रविश्य, हरिं पृथिवीधरं देवाः स्तुतिभिः स्तुवन्। 'नमस्ते वेदवित्-तर्कातीताय; नमो मत्स्यरूपिणे नारायणाय; नमस्ते मधुरस्वराय विश्वरूपाय; नमो विज्ञानाभयरूपधारिणे। नमो रूपचन्द्रसूर्यवायुभ्यः, सर्वाप्सु स्थिताय, सुन्दरनेत्राय; नमो विष्णवे शरणं प्रपन्नाः स्म, मत्स्यरूपं विहाय रक्ष। अनन्तरूप त्वया विश्वं व्याप्यते; त्वदन्यन्नास्ति किमपि, त्वमेव सर्वं; त्वत्तः शरणं प्रपन्नाः स्म। आकाशचन्द्राग्निमनांसि तव प्राचीनशरीररूपाणि, पद्मलोचन; क्षन्तुमर्हसि, यदि न भक्तिं कुर्याम, भगवन्—त्वया लोको विराजते। तवैतद्रूपं विरुद्धमिव दृश्यते—भीषणं मधुरस्वरं गिरीन्द्रकल्पं; पुराणदेवेश, लोकालय, अभयं ददातु नो, तेजस्विन्। सर्वे वयं तव शरणं प्राप्ताः स्म; भयात् तवैतद्रूपं पश्यामः; त्वदन्यः कोऽपि प्राचीनो मूर्तिमान् नास्ति। एवं स्तुत्वा, स भगवान् सलिलस्थितः स्वं रूपं धारयित्वा वेदान् उपनिषदः शास्त्रैः सह जग्राह। यावत् स भगवाँल्लोकधारिणः स्वरूपे तिष्ठति, तावत् जगदस्ति; तस्याम् अव्यये सर्वं लयं गच्छति, व्यक्ते तु प्रवर्धते।' श्रीवराह उवाच—एवं सर्वलोकान् सृष्ट्वा, भगवान् प्रजापतिः स्थित्वा विरराम; तदा सृष्टिरस्मिन्भूमण्डले पप्रथे। तस्मिन् सृष्टिवृद्धौ, सर्वे देवाः प्राचीनाः पुरुषं नारायणं विविधैः यज्ञैः पूजयामासुः। सर्वद्वीपेषु सर्वदेशेषु च, देवाः महायज्ञैः श्रद्धया च हरीं संतोषयन्तः, तं पूज्यं कर्तुमिच्छन्तः पूजयामासुः। एवं बहुसंवत्सरपर्यन्तं तं तुष्टुवन्तः, तदा स देवः तुष्टः सन्न् तेषां पुरतः प्रादुरभवत्। बहुभुजानननाभिमुखः पर्वतशिखरसमुच्छ्रायः देवेश्वरः तदा वाक्यमुवाच—'किं कर्तव्यम्? वदत, कामं वद, वरं वः।' देवाः ऊचुः—'जय, गोविन्द महाबल! तव वरेण वयं देवाः सन्तः; नृलोकेऽपि त्वदन्यः कोऽपि नास्ति।' रुद्राः, आदित्या, वसवः, साध्याः, विश्वेदेवाः, अश्विनौ, मरुतः, पितरश्च—सर्वे त्वां विश्वरूपं शरणं गताः; अस्मान् पूज्यांश्च कुरु। तैः एवमुक्तः, हरिः महायोगेश्वरः—'सर्वान् पूज्यान् करिष्यामि'—इत्युक्त्वा तत्रैवान्तर्धानमगात्। देवाः अपि स्वं स्वं स्थानं गताः; स च परमेश्वरः स्तुतः त्रिविधं रूपं धारयामास। एवं त्रिविधभूतः लोकधारिणः महेश्वरः, सत्त्विक-राजस-तामसस्वरूपैः त्रिविधं पूजयामास। सत्त्विकेन वेदपाठं यज्ञैः देवपूजनं च कर्तव्यम्; केशवः स्वांशेन राजसकार्यं अपि करोति। एवं श्रीविष्णोरनन्तकृत्यं, जगत्सृष्टिप्रपञ्चं, देवपूजनविधानं च संक्षिप्य वर्णितम्।