स्वगृहे न खादामि, पितृभ्यः समर्पयन्; अहं व्याधः, जीवजन्तूनां हन्ता, त्वं तु लोकद्रोहिणी नासि। मम कन्या, जीवहन्तारस्य पत्नी, तव पुत्रे विवाहिता; अतः, महाप्रायश्चित्तमुत्पन्नम्, हे तपस्विन्। इत्युक्त्वा, स व्याधः उत्तस्थत्, तां स्त्रीं शप्तवान्—“श्वशुर्या श्वशुरिण्यः मध्ये कदापि विश्वासः नास्तु।” “श्वशुर्यायाः जीविते कदापि श्वशुरिण्याः कामना नास्तु।” इत्युक्त्वा, स व्याधः स्वगृहं प्रतिगच्छत्, हे सुन्दरी। ततः, स बुद्धिमान् भक्त्या देवपितरौ पूजयामास; पुत्रं अर्जुनकं कुलधर्मे स्थापयित्वा, स महातपस्वी। धर्मात्मा व्याधः शीघ्रं सुप्रसिद्धं तीर्थं पुरुषोत्तमं गतः; तत्र एकचित्तः स तपः कृतवान्, भूम्यै स्तोत्रं जपन्। स विष्णुं नमस्करोमि, देवद्विषाम् अपहर्तारं, यस्य विशालोरः श्रीनिवासः, उत्तमशासनः, धर्मस्य परमगतिः, त्रिविक्रमः, मन्दरधारकः सदा। विष्णुं दामोदरं नमस्करोमि, भूम्याः भूषणम्, यस्य कीर्तिः शशिनः किरणवत् दीप्तिमती, यस्य अङ्गानि मधुकर्णवत् शोभन्ति, भूम्याः धारकः, नरकद्विषः, साधुभिः स्तुतः, सर्वाश्रयः जनार्दनः। हरिं नरसिंहं, प्रभुं, त्रिलोकनाथं, अनन्तकीर्तिम्, सुसंस्कृतवाचं, पुरुषाणां परमाश्रयम्, अक्षयं सदा, त्रिरूपस्थितम्, तेजस्विनं चक्रधरम्, धर्मनिष्ठम्, अतुलगुणसन्तुष्टम्, परमहिताख्यं, परान् नाशयन्तं, महागुरुं विष्णुं परमपुरुषं नमस्करोमि। पूर्वं मधुकैटभौ प्राचीनौ दैत्यौ हतौ; स भूम्याः शिरसि सदा धारयति। यथा मया बलात् स्तुतः स नित्यः, विष्णुः मे सुखं बलं च ददातु। महावराहः, यज्ञभागहरः, जनार्दनः, हितकरः, कमलमुखः, भूम्याः महाधारकः, समुद्रं क्षिप्तवान्, शरणागतं मां पालयतु। स विष्णुः, विश्वनाथः, यस्य मायया त्रिलोक्यं यथैकाग्निः सर्वं चराचरं व्याप्नोति, स सर्वत्र चराचरे स्थितः—स मे शरणं भवतु। स यः प्रत्येकसृष्टौ भूतानि सृजति, यस्मात् चराचरं जगत् उत्पन्नम्, रुद्रभावेन लीनं तस्मिन्यः—स हरिः, विष्णुः, हरः इति कथ्यते। यस्मात् आकाशः, चन्द्रः, भूमिः, वायुः, अग्निः, सूर्यः, जलं च रूपेण उत्पन्नानि—स नित्यः, पुण्यः विष्णुः, अचिन्त्यरूपधारी, सदा मे कल्याणं ददातु। भूमिः उवाच—“भगवन्, आदौ कृतयुगे नारायणः विश्वरूपः किम् अकरोत्? तत्त्वेन सर्वं श्रोतुमिच्छामि।” श्रीवराहः उवाच—“आदौ केवलं नारायणः आसीत्; हरिं विना किञ्चिद् नास्ति। स एव रमणीयः, इच्छानुसारं न कर्म अकरोत्। द्वितीयं इच्छन्, तस्मिन् बुद्ध्यात्मरूपा चिन्ता उत्पन्ना; सा ‘असु’ इति कथिता, क्षणं सूर्यवत् दीप्तिमती। सा चिन्ता द्विधा अभवत्, ब्रह्मणः विवेकरूपा; ‘उमा’ नाम्ना प्रसिद्धा, सदा मर्त्येषु प्रतिष्ठिता। एकाक्षररूपा ‘ओम्’ भूत्वा, सा भूमिं सृष्टवती; ‘भूः’ ने ‘भुवः’ सृजितम्, सः ‘स्वः’ च, ततः ‘महः’। ततः ‘जनः’ तथा ‘तपः’, आत्मा लीनः; सर्वं मणिसूत्रवत् सूत्रितम्। यदा ब्रह्मवाच्यं जगत् शून्यरूपं आसीत्, तदा भगवत्-रूपः शङ्करः स्वयम् हरिः आसीत्। शून्यं लोकं दृष्ट्वा, उत्तमं रूपं सृजितुम् इच्छन्, मनःक्षेत्रं प्रोत्साहितवान्, तत्र स्वमात्रया रूपं निर्मितवान्। तस्मिन् प्रोत्साहिते स्थिते, तदा ब्रह्माण्डम् अभवत्; तस्य विभागे, भूमिलोकः स्थापितः। मध्ये अन्यः लोकः सूर्यवत् प्रकाशितः; पुरातनः पुरुषः तत्र कमलपत्रे स्थितः। स नारायणः, प्रजापतिदीप्तिमान्, नाभितः ‘अ’ अक्षरं च ‘ह’ वर्णं सृजितवान्। निराकारसृष्टौ, दिशः वेदान् गीतवान्; तान् सृज्य, अनन्तात्मा पुनः आधारं चिन्तितवान्। चिन्तयन्, नेत्राभ्यां महदीप्तिः उत्पन्ना—दक्षिणतः अग्निवत्, वामतः चन्द्रशीतलवत्। तद् दृष्ट्वा, परमेश्वरः चन्द्रसूर्यौ निर्मितवान्; ततः प्राणः उत्पन्नः, परमेश्वरात् वायुः। स वायुर्भगवान् हृदये सदा सञ्चरति, सर्वं व्याप्नोति; तस्मात् अग्निः, अग्नितः महाजलम्। स अग्निः दिव्यतेजः, ब्राह्मणानां परमकारणम्; बाहुभ्यः क्षत्रियतेजः अपि सृजितम्। जघनात् वैश्यान्, पदात् शूद्रान् च; ततः यक्षराक्षसौ अपि सृजितौ। एतेन चतुर्विधेन भूतगणेन, भूमिलोकं, अन्तरिक्षं गगनचरैः, स्वर्लोकं अन्यैः दिव्यैः पूरितम्। महर्लोकं तैः च सनकादिभिः पूरितम्; जनलोकं वैराजैः पूरितम्। ततः तपोलोकं तपसि रतैः पूरितम्; सत्यलोकं मृत्युमुक्तैः देवैः पूरितम्। एवं सृष्टिं सृज्य, भगवन्, भूतप्रवर्तकः, स्वकल्पे जागर्ति, परमेश्वररूपेण। तस्मिन्लोके, भूमिलोकः, अन्तरिक्षः, स्वर्लोकः उत्पन्नः; त्रयः लोकाः निश्चितम् उत्पन्नाः। कल्पान्ते देवस्य निद्रा, तस्य रात्रिः कथ्यते; तदा त्रयः लोकाः लयनिर्वृत्ताः, प्रलयसम्भूतवत्। रात्रे समाप्ते, पद्मनयनः उत्तिष्ठति, वेदान् च चत्वारः मातरः चिन्तयति; तथापि, चिन्तयन्, वेदान् न पश्यति। लोकपथं स्थापयितुम् इच्छन्, मोहिन्याः निद्रया भ्रमितः, देवाधिदेवः चिन्तयति—“अत्र वेदाः न सन्ति।” तदा, तान् स्वमूर्तौ ‘आपः’ रूपेण लीनान् दृष्ट्वा, देवाधिदेवः, प्राप्तुम् इच्छन्, मत्स्यरूपः भूत्वा आपः प्रविष्टवान्। एवं ध्यायन्, महा मत्स्यः तत्रैव प्रकटितः; देवः आपः प्रविष्टवान्, सर्वतः सञ्चलयन्।