वराहपुराणम्

महर्षिः कश्चित् गृहं प्रविश्य तत्र सुसंस्कृतान्नं चेतनाशून्यं दृष्ट्वा पप्रच्छ—"यदि तव गृहे भक्ष्यं सम्यक् सिद्धम् अस्ति, चेतनारहितं च, तर्हि कुतः खलु ममाक्षिषु जलचराः प्रतीयन्ते?" तदा गृहपतिर्व्याजहार— "हे मुनिवर! एते जलचराः सहस्रशः प्रतिवर्षं पाल्यन्ते। स्वकुलस्य पोषणाय अहं प्रतिदिनं वन्यं पशुमेकं हत्वा, तं पितृभ्यः विधिवद् निवेद्य, पश्चात् स्वगृहे सह परिवारैः खादामि।" महर्षिरुवाच— "त्वं स्वकुटुम्बैः सह बहून् प्राणिनः हत्वा, तदशुद्धं खादसि, एष मे मतिः। प्राचीनकाले सर्वाणि ओषधिवृक्षादीनि ब्रह्मणा सृष्टानि; तानि यज्ञार्थं भक्ष्याणि इति वेदः प्रतिपादयति। पञ्च महायज्ञाः—दैव, भौतिक, पितृ, मानुष, ब्राह्म, ब्रह्मणा प्राचीनकाले स्थापिता। एतेषां स्थापनं ब्राह्मणानां कल्याणाय, तेषां च कृते अन्येषां वर्णानां हिताय। अन्येषां शुभकर्माणि ब्राह्मणैरेव क्रियन्ते। यद्येतद् विधानं पाल्यते तर्हि अन्नं शुद्धं भवति; अन्यथा अपि एष यवोदनं पशुपक्षिणां मांसवत् मन्यते, दातुः भोक्तुः च—महत् मांसमिव।" ततः स गृहपतिर्व्याजहार— "मम कन्यां दिव्यरूपिणीं पुत्रार्थं तुभ्यं दत्तवानस्मि; या तव भार्या कथ्यते, सा प्राणिवधकन्यैव। अतः तवाचारदर्शनाय, देवपूजनाय, अतिथिसत्कारस्य च निरीक्षणाय अहम् अत्र आगतः। किन्तु अत्र न किञ्चिदपि एषां क्रियते; अतः पितृश्राद्धकर्मणि प्रवृत्तुमिच्छन् अहं गृहमिदं त्यक्तुमिच्छामि।" "न स्वगृहे खादामि, पितृणां कृते इति वदामि; अहं मृगयुः, प्राणिवधकः, त्वं तु लोकनाशकः नासि। मम कन्या, या प्राणिवधपत्नी, तव पुत्रेण परिणीताऽस्ति; अतः महत् प्रायश्चित्तमुत्पन्नं, हे तपस्विन्।" इति उक्त्वा स गृहपतिः उत्तस्थौ, तस्यां स्त्रियाम् शापमदात्—"न कदापि श्वश्वश्वश्रुषु विश्वासः स्यात्।" पुनरुवाच—"न कदापि स्नुषा श्वश्रुजीवनस्य कामिनी स्यात्।" इत्युक्त्वा स मृगयुः स्वगृहं प्रतस्थे। ततः स महर्षिः भक्त्या देवतान् पितॄंश्च पूजयित्वा, स्वपुत्रं अर्जुनकं कुलपदे स्थापयित्वा, महातपस्वी सन् स्थितः। धर्मनिष्ठो मृगयुः शीघ्रं प्रसिद्धतीर्थं पुरुषोत्तमं जगाम; तत्रैकचित्तः सन् तपः कृतवान्, भूम्यै स्तोत्रमिदं जपन्। "नमः विष्णवे सुरारातिविनाशिने, यस्य वक्षः श्रीनिवासः, स धर्मगोप्ता, साधूनां परमगत्यः, त्रिविक्रमः, मन्दरधारकः सदा। नमो विष्णवे दामोदराय, भूमिभूषकाय, यस्य कीर्तिः चन्द्रकिरणप्रभा, यस्याङ्गानि मधुप्रभानि, भूमिभृते, नरकान्तकाय, साधुपूजिताय, सर्वाश्रयाय, जनार्दनाय।" "स भगवान् पुरुषसिंहो हरिरधिपः त्रय्यायतनाधिपः अनन्तकीर्तिः, सुवाक्ययुक्तः, पुरुषाणां परमाश्रयः, अक्षयः सदा। त्रिरूपस्थितः, सुदर्शनधारकः, धर्मनिष्ठः, अनुत्तमगुणैः तुष्टः, परमश्रेयसः, परानाशकः, महागुरुः—तस्मै विष्णवे परमपुरुषाय नमः।" "प्राचीनकाले मधुकैटभयोः वधः कृतः; स भूमिं शिरसि वहति। यथाशक्ति मया स्तुतः स नित्यः विष्णुः मे सुखं बलं च ददातु। महावराहो यज्ञभोक्ता जनार्दनः, पद्मवदनः, भूमिभृद्, सागरक्षयकर्ता, मां शरणागतं पातु।" "स विष्णुः, यस्य मायया त्रयीलोक्यं तन्तुना यथैकाग्निना सर्वं चराचरं व्याप्यते, स सर्वत्र व्याप्य वर्तमानः, स मे शरणं भूयात्।" "यः प्रत्येकसृष्टौ भूतानि सृजति, यस्मात् चराचरं विश्वं जातम्, यत्र रुद्रात्मना व्यापन्ने लीयते, स हरिः विष्णुः हरश्च।" "यतः व्योम, चन्द्रमा, पृथिवी, वायुः, अग्निः, सूर्यः, आपश्च रूपाणि उत्पद्यन्ते, स नित्यः पुण्यः विष्णुः, अचिन्त्यरूपधारी, सदा मे कल्याणं ददातु।" एवं मृगयुः विष्णुम् उपास्य, स्तुत्वा, तत्र तपः कृत्वा स्थितः। अथ भूमिरुवाच— "भगवन्, आदौ कृतयुगे नारायणः विश्वरूपः किं कृतवान्? तत्त्वेन सर्वमेतद् श्रोतुमिच्छामि।" श्रीवराह उवाच— "आदौ केवलं नारायणः आसीत्; हरिं विना किञ्चिदपि नासीत्। स एकाकी रममाणः, स्वेच्छया न किञ्चित् अकरोत्। द्वितीयस्य कामनया तस्मिन् बुद्ध्यात्मन्वितो भावः समुत्पन्नः, 'असु' नाम्ना सः क्षणमिव सूर्यवत् विराजमानः। स भावोऽपि द्विविधः अभूत्, ब्रह्मणो विचाररूपः; या 'उमा' नाम्ना प्रसिद्धा, सा नित्यं मर्त्येषु प्रतिष्ठिता। एकाक्षररूपिणी सा भूत्वा, एतां पृथिवीं ससर्ज; भूः भूवः ससर्ज, स च स्वः, ततः महः।" "ततः जनः तपश्च, आत्मा च लीयते; इदं सर्वं सूत्रे मणिगण इव प्रविष्टं तन्तुना बध्नाति। जब तद् विश्वं प्रणवेनोक्तं शून्यरूपं स्थितम्, तदा भगवत्स्वरूपः शङ्कर एव हरिरासीदिति।" "सः तानि लोकानि शून्यानि दृष्ट्वा, श्रेष्ठरूपसृष्ट्यर्थं, मनोमण्डलं समुत्क्षोभ्य, स्वमात्रया रूपमाकारयत्। तस्मिन् स्थिते, तदा ब्रह्माण्डमजायत; तस्य भेदे भूर्लोकः प्रतिष्ठितः। अन्यः लोकः मध्ये प्रादुरभूत्, सौरप्रभः; तत्र पुराणपुरुषः कमलकोशे प्रतिष्ठितः।" "स नारायणः, प्रजापतेः प्रभया युक्तः, नाभितः 'अ' इति प्रथमस्वरं ससर्ज, तथैव 'ह' इति व्यञ्जनम्। अमूर्तिसृष्टौ सः दिशः प्रति वेदान् गायन्, तान् सृष्ट्वा, पुनरपि आत्मनः आधारं चिन्तयामास। चिन्तयतः तस्य नेत्राभ्यां महद्दीप्तिः समुत्पन्ना—दक्षिणतः वह्निसमा, वामतः शशिशीतला। तां दृष्ट्वा परमैश्वर्येण चन्द्रसूर्यौ निर्ममे; ततोऽनिलः, तस्माद्वायुः, स च प्रजापतेः।" "स एव वायुः हृदि संचरन्, सर्वत्र व्याप्य वर्तमानः; तस्मादग्निः, तस्मादग्नितो महतो जलम्। स एव अग्निः दिव्यतेजः, ब्राह्मणानां कारणम्; बाहुभ्यां क्षत्रतेजः अपि ससर्ज।" "ऊरुभ्यां वैश्यान्, पद्भ्यां शूद्रांश्च ससर्ज; ततः यक्षराक्षसानपि निर्ममे।" एवं भगवतः आदिसृष्टिरुपाख्यानं महर्षिणा भूम्यै प्रतिपादितम्।