सर्वेषां पुराणानां मध्ये एकं श्लोकं सार्वत्रिकं मन्यते, इति निश्चित्य, हे पृथिवि, पुनः समग्रं शृणु। श्रीवराहः उवाच—सृष्टिः, लयः, वंशाः, मन्वन्तराणि, वंशानुचरितानि चेति एते पञ्च लक्षणानि पुराणस्य निगद्यन्ते। अहं प्रथमं मुख्यां सृष्टिम् आख्यास्यामि, हे सुरूपे, यतः देवमनुष्यकर्माणां प्रवृत्तिः ज्ञायते, चतुर्धा च नित्यः परमात्मा बोध्यते। आदौ अहमेव महाकाशः आसीत्; ततो मम सूक्ष्मतत्त्वं समुत्पन्नम्—एकं चैतन्यम् अविर्भूतम्। तत् चैतन्यम् सत्त्व-रजस्-तमःभिः त्रिधा विभक्तम्, तेन तत्त्वानां पृथक् रूपाणि जातानि। तस्मिन् त्रये अहमेव महदाख्यं तमः, यत् सर्वज्ञैः नित्यं प्रधानं कथ्यते; तस्मात् क्षेत्रज्ञः उत्पन्नः, तस्मात् बुद्धिः अभवत्। ताभ्यां श्रोत्रादिकरणानां हेतवः समुत्पन्नाः; ततः इन्द्रियसमूहः जगतः स्थापितः; तैः एव तत्त्वैः, हे शुभे, मया आत्मनैव देहधारणं कृतम्। तत्र शून्यं, शब्दः, आकाशः अभवन्; तस्मात् वायुः, ततः तेजः, तस्मात् आपः, ततः, हे देवि, त्वं मया भूतधारिणी सृष्टा। पृथिव्याम् अपि, जलवत्, फेनः, पिण्डः, अण्डं च प्रादुरभवत्; तस्य सम्यगुत्पन्नस्य च विबोधितस्य, अहमपि तत्र, आपोमयः, आदौ स्वयम् अवस्थितः। आपः सृष्ट्वा अहं तत्र स्थितः; अतः मम नाम नारायणः जातम्, यतः अहं आप्सु वसामि; प्रत्येकं कल्पे तत्र पुनः प्रविशामि, च मम नाभेः, यथा प्रथमम्, एकः उत्पद्यते मम निद्रायाम्। हे देवी, मम नाभिकमले, तत्र स्थितस्य, चतुर्मुखः उत्पन्नः; तम् उपदिदेशम्—"सृज प्रजाः, हे बुद्धिमन्।" एवमुक्त्वा अहं तत्र अदृश्यः अभवम्; सः चिन्तयन् तस्थौ, स जगतः धारकः सन् किञ्चित् नापश्यत्। ततः ब्रह्मणः, अव्यक्तसमुत्पन्नस्य, महत् क्रोधः अभवत्; तस्मात् तस्य कोले एकः बालकः, रोषसम्भूतः, उत्पन्नः। स बालकः रुदन्, ब्रह्मणा, यस्य रूपम् अव्यक्तम्, निगृह्य, "नाम देहि" इति उक्तः; ब्रह्मणा तस्मै रुद्र इति नाम दत्तम्। तस्मै अपि उक्तम्—"सृजेदं जगत्, हे शुभ"; स तु अशक्तः, आपः प्रविश्य, तपस्यां निलीनः। आप्सु प्रविष्टे तस्मिन्, ब्रह्मा पुनः स्वस्य दक्षिणाङ्गुष्ठात् अन्यं प्रजापतिं सृष्टवान्; तथा एव वामाङ्गुष्ठात् तस्य पत्नीं ससर्ज। तस्यां भगवतः मनुः स्वायम्भुवः अभवत्; एवं प्रजासृष्टिः ब्रह्मणा प्राचीनकाले कृता। पृथिव्युवाच—सर्वदेवेश, आदिसृष्टिं विस्तरेण वद, च ब्रह्मा नारायणाख्यः प्रभवति कथं कल्पादौ? श्रीभगवानुवाच—सः नारायणरूपेण सर्वप्रजाः सृष्टवान्; एतदखिलं यथावृत्तं शृणु, हे पृथिवि। गतस्य कल्पस्य अन्ते, रात्रौ निद्रातः उत्थाय, ब्रह्मा सत्त्वसमन्वितः, जगदशून्यम् अपश्यत्। नारायणः परः, अव्यक्तः, सर्वोत्तमस्यापि पूर्वजः; स एव ब्रह्मरूपधारी, अनादिः, सर्वस्य कारणम्। अत्र नारायणस्य श्लोकः पठ्यते—स ब्रह्मरूपधारी देवः जगतः कारणं लयश्च। आपः 'नाराः' इत्युच्यन्ते; आपः एव नरस्य अपत्यं; तासां निवासः प्रथमं तस्य आसीत्, अतः सः नारायणः स्मृतः। सः कल्पादौ सृष्टिं चिन्तयन्, पूर्ववत्, तस्य अज्ञानतः तमोमयं रूपं समुत्पन्नम्। तस्मिन् महात्मनि, तिमिरं, मोहम्, महामोहं, तामिस्रं, अन्धं च—एतानि पञ्च रूपाणि अज्ञानस्य समुत्पन्नानि। पञ्चधा स्थापितं तां सृष्टिं, सः ध्यानपरः सन्, अचेतनां अपश्यत्; सा न बहिर्दृश्यते न च अन्तर्दृश्यते, स्वभावेन तिरस्कृता, स्थावररूपिणी। एषा प्रथमा सृष्टिः, ज्ञैः ज्ञेया। ततः सः पुनः ध्यानं कुर्वन्, अन्यां श्रेष्ठां सृष्टिं ससर्ज; सा तिर्यक्स्रोताः इति प्रसिद्धा, यतः तस्याः प्रवाहः पार्श्वतो गच्छति। एषा पश्वादयः, सुप्रसिद्धाः; ते धर्ममार्गात् विपथगामिनः। तिर्यक्स्रोतः अपि अप्रवृत्तिमतीति मन्यते चतुर्मुखः। ऊर्ध्वस्रोताः तु त्रिविधः, सत्त्वप्रधानः धर्मनिष्ठश्च; तस्मात् देवाः उत्पन्नाः, ऊर्ध्वं गच्छन्ति, सर्वयोनिषु जायन्ते। ततः भगवाञ् प्रजापतिः पुनः अन्यां सृष्टिं ससर्ज, चिन्तयन्—"प्राकृतसृष्टिसम्भूताः अन्ये च अप्रवृत्तिमन्तः" इति। तदा सः 'अर्वाक्स्रोतस्' इति चिन्तयामास; तस्मिन् अर्वाक्स्रोते मानवा अभवन्, प्रवृत्तिमन्तः स्मृताः। एते प्रकाशसमृद्धाः, किन्तु तमसा आच्छन्नाः, रजसाऽपि प्रवर्तिताः; अतः दुःखमधिकं तेषु, च पुनः पुनः प्रवृत्तिमन्तः। एवं, हे सौभाग्यवति, षड्विधाः सृष्टयः उक्ताः—प्रथमं महत्सृष्टिः, द्वितीयं तन्मात्रसृष्टिः। तृतीयं वैकारिकसृष्टिः, चतुर्थं इन्द्रियसृष्टिः; एषा प्राकृतसृष्टिः, या बुद्ध्या जायते। चतुर्थी स्थावरसृष्टिः, या स्थावराः प्रधानाः; तिर्यक्स्रोतः अपि तेषां नाम्ना कथ्यते। तथा, श्रेष्ठं ऊर्ध्वस्रोतः सप्तमं, मानुषसृष्टिः; अष्टमी अनुग्रहसृष्टिः, या सत्त्व-तमोमयी। एषां पंच वैक्रियाः सृष्टयः, त्रयः प्राकृताः स्मृताः; नवमी कौमार्याख्या, या प्राकृत-वैक्रियसमन्विता। एवं नव सृष्टयः प्रजापतेः उक्ताः—प्राकृताश्च वैक्रियाश्च—जगतः प्रधानकारणानि। एता एव सृष्टयः निरूपिताः; किं अन्यत् श्रोतुमिच्छसि? पृथिव्युवाच—अव्यक्तसम्भूतस्य ब्रह्मणः सृष्टिः नवधा अभवत्; सा कथं अभिवृद्धिम् अगच्छत्, हे देव, आख्याहि, हे अच्युत। श्रीवराहः उवाच—प्रथमं ब्रह्मा रुद्रादीन् तपोभृतः ससर्ज; ततः सनकादीन्, मरीच्यादीन् च। मरीचिः, अत्रिः, अङ्गिराः, पुलहः, क्रतुः, महातेजाः पुलस्त्यः, प्रचेताः, भृगुः, दशमः नारदः, तपोधनः वसिष्ठः च सृष्टाः।