वराहपुराणम्

देवाः समागत्य उचुः—"एष दैत्यराजः रुरुः, भीषणबलसम्पन्नः, आगच्छति। अस्मान् भीतान् रक्षस्व, हे परात्परशक्ते!" इति। तेषां वचनं श्रुत्वा सा परमशक्तियुक्ता, सुन्दरी देवी, सुराणां पुरतः प्रहसन्ती महता हर्षेण अवभासत। तस्याः हाससमये, तस्याः मुखात् बह्व्यो देव्यो निर्गताः, या एतदखिलं जगत् अनेकैः भीषणरूपैः व्याप्य स्थिताः। सर्वाः ता पाशाङ्कुशधारिण्यः, पूर्णस्तन्यः, शूलधारिण्यश्च, भीषणाः, सुन्दरधन्विन्यश्च आसन्। सर्वाः ताः कोटिशः देव्यो देवीमावृत्य अपि तस्थुः; सर्वाः महाबलयुताः धनुर्धारिण्यः, दैत्यसेनाभिः सह समरे युयुधुः। क्षणेनैव ताभिः सर्वा दैत्यसेना विनाशिता। ततः सर्वे देवाः—आदित्या, वसवः, रुद्राः, विश्वेदेवाः, अश्विनौ च—समागत्य दैत्यसेनया सह समरे शस्त्रग्रहणं कृत्वा युयुधुः। या शक्तिः कालरात्रेः या च देवतानां महाबलम्, तेन सर्वे दैत्याः यमालयं नीताः। केवलं रुरुर्नाम महान् दैत्यः समरे स्थितः; स तु भीषणतमां मायाम् उत्पाद्य सर्वान् देवतान् मोहितवान्। तस्याः मायायाः प्रभावात् देवाः तत्रैव निद्रायाम् पतिताः। तदा देवी रणभूमौ त्रिशूलेन तं दैत्यं प्राहरत्; तदा तस्मात् दैत्यात् द्वौ पृथग्भूतौ पुरुषौ चर्य्मुण्डौ उत्पेततुः। रुरोः, दैत्यपतिः, चर्य्मुण्डौ त्वरया समुत्थितौ; तौ देवी गृह्य सा चामुण्डा इति प्रसिद्धा अभवत्। सा परमा देवी सर्वेषां भीषणतमा, संहारकारिणी, या कालरात्रिः इति कथ्यते। तस्याः कोटिशः सहायिन्यः देव्यो देवीमावृत्य तस्थुः। ताः दैत्यमांसलोलुपाः, क्षुधार्ताः, देवीमूचुः—"वयं क्षुधिताः, हे शुभे! अस्मभ्यं भोजनं देहि।" तासां वचनं श्रुत्वा देवी ताभ्यः भोजनविधिं चिन्तयामास; किन्तु समीपे युक्तं किञ्चिदपि नापश्यत्। तदा सा महादेवं रुद्रं पशुपतिं विश्वव्यापिनं ध्यानमग्ना अभवत्। स अपि देवः ध्यानात् समुत्थाय, परमात्मा, त्रिनेत्रः, देवीमिदं प्राह—"किं कार्यं ते, वद सुन्दरी, मनसि ते किमस्ति?" देवी उवाच—"देवेश, एताभ्यः भोजनं दातव्यं; एता बलिन्यः मम बलात् भोजनं याचन्ति। अन्यथा, हे प्रभो, एता मां अपि बलात् खादिष्यन्ति।" रुद्र उवाच—"श्रुणु देवी, एतासां भोजनं मया निश्चितम्। यद्या स्त्री गर्भिणी सती अन्याया वस्त्रं धारयति, वा तद् स्पृशति, विशेषतः पुंसो वस्त्रं—तस्य भागः काञ्चनासां भूमौ स्यात्। अन्याः द्वारदेशे शिशून् गृहित्वा तत्रैव बलिम् लभन्ते चिरकालं तुष्टाः स्युः। अन्याः सुतिकागृहे पूजिताः द्वारदेशे गृहीत्वा तिष्ठन्ति; अन्याः नवजातान् हरन्त्यः निवसन्ति। गृहेषु, क्षेत्रेषु, तडागेषु, उद्यानेषु च, या स्त्रियः शोकाकुलाः स्थिताः, तासां शरीरेषु काञ्चनासां प्रवेशः स्यात्, ताः तृप्तिम् आप्नुवन्ति।" एवं देवीं सम्बोध्य, रुद्रः तेजस्वी, तं रुरुं दैत्यसेनापतिं पतितं दृष्ट्वा, त्रिनेत्रः स्वयम् स्तुतिं चकार— "जय जय चामुण्डे! जय भूतनाशिनि! जय विश्वव्यापिनि! कालरात्रि, नमोऽस्तु ते। विश्वरूपिणि, शुभे, शुद्धे, त्रिनेत्रे विचित्रलोचने, भीमरूपिणि, शिवे, ज्ञानरूपिणि, महमाये, महाबोधे! मनोजवे, जयशालिनि, विस्तारिणि, उग्रलोचने, विक्षिप्तघातिनि, महाकाले, विचित्ररूपिणि, गीतनृत्यप्रियासि, शुभे! भीषणे, महाकालि, कालिके, पापनाशिनि, पाशदण्डधारिणि, उग्ररूपिणि, भीमासि! चामुण्डे, ज्वलन्मुखि, तीक्ष्णदंष्ट्रे, महाबले, शवासना, शिवे, भूतसंस्थे! उग्रलोचने, भीषणि, सर्वभूतभीषिणि, घोररूपिणि, महाकाले, कालि, करालि, बलिनि, कालरात्रि, नमोऽस्तु ते। भीषणमुखि, ज्वलन्मुखि, नमोऽस्तु ते। सर्वभूतहिते, सर्वेश्वरि, नमोऽस्तु ते।" एवमुक्ता रुद्रेण, सा परमा देवी तुष्टा अभवत्, उवाच—"वरं वृणुष्व, देवेश, यद् इच्छसि मनसि।" रुद्र उवाच—"ये त्वां स्तुत्वा इमां स्तुतिं पठन्ति, तेषां वरप्रदानं कुरु, सत्यमेव, सर्वदा। ये भक्त्या त्रैगुण्यां स्तुतिं पठन्ति, तेषां पुत्रपौत्रधनधान्यसमृद्धिः स्यात्। ये श्रद्धया शृण्वन्ति त्रैगुण्यशक्त्युत्पत्तिं, ते सर्वपापविनिर्मुक्ताः दुःखरहिताः भवन्ति।" एवं चामुण्डां परमेश्वरीं स्तुत्वा, भवं क्षणेन अन्तर्धानमगात्, देवाः स्वर्गं जग्मुः। यः कश्चन एतां त्रैगुण्यशक्त्युत्पत्तिं वेत्ति, स सर्वपापविनिर्मुक्तः परमं मोक्षं प्राप्नोति। राजा यदि राज्यच्युतः, नवमीं शुचिसंयुतः पश्येत्, अष्टमीचतुर्दश्योः उपवासनं कुर्यात्, स वर्षे विघ्नरहितं राज्यं पुनः प्राप्नोति। एषा त्रैगुण्या शक्तिः आचारानुसारतः प्रवर्णिता; एषा शुक्ला, परमा सृष्टिः, सात्त्विकी, ब्रह्मणि प्रतिष्ठिता। सा एव रक्ता, राजसी, वैष्णवीति कथ्यते; सा एव कृष्णा, तामसी, रौद्रीति देवी।