वराहपुराणम्

श्रीवराह उवाच— या देवी नीलगिरिं गतवती, घोरतपसा, तीव्रस्वभावा, तमसो जातास्ति, तस्या शक्तिव्रतं शृणुष्व पृथिवि। सा देवी दीर्घकालं तपः कृत्वा समग्रं जगत् धारयति; एवं सा तेजस्विनी पञ्चाग्निसाधनं समारभत। अपरस्मिन्नपि काले, या देवी परमं तपः कुर्वती तिष्ठति, तत्रासीत् रुरुर्नामासुरो महातेजाः, ब्रह्मणा वरदत्तः। सागरमध्यस्थे रत्नसमृद्धे नगरे, महावने च, स दानवराजः, सर्वदेवभीषणः, राज्यं कृत्वा तत्र वसति स्म। स असंख्यशः लक्षकोटिभिरसुरैः सहितः, दीप्तिमानिव द्वितीयो नमुचिर्भवति स्म। तस्मिंस्तु काले, स महाबलः रुरु, महतीं सेनां समन्वितः, लोकपालनगरान् जेतुमिच्छन्, देवेषु भयमुत्पादयत्। यदा स महासुरः समुत्थितः, तदा सागरजलानि अतिव्याप्तानि, पर्वतानां शृङ्गाणि प्लावयन्ति, तत्र च बहवः मकराः, शङ्काः, मत्स्याश्च संचारन्ति। सागरतो महान्, भीषणः, शोभनः च सेनावर्गः निर्गतः, विविधकवचशस्त्रभूषितः, असुरशत्रुगणैः पूर्णः, युद्धकुशलः च। तत्र द्वीपाः, श्रेष्ठदैत्यैः समाकीर्णाः, घण्टारवसमूहैः, स्वस्वरूपैः भीषणाः, सर्वतः प्रकटिताः। तत्र सुवर्णाभरणैः शोभिताः, जलमध्ये रक्तमत्स्यसदृशाः, अश्वाः सहस्रशः लक्षशश्च समुत्पन्नाः। सूर्यरथसदृशगतयः, सुचक्रयष्टिसंयुताः, सुव्यवस्थितध्वजाः, शूरैः समाकीर्णाः, रथाश्च शीघ्रं विचलन्ति। तथा सेनानीकाः, सन्नद्धाः, परं तर्तुं उत्सुकाः, युद्धविजयी, असुरानुयायिनः, प्रकाशन्ते। यदा देवाः पराजिताः, तदा चतुर्विधबलयुक्ता सा सेना जलात् निर्गता, इन्द्रपुरीं प्रति प्रस्थितवती। रुरुर्दैत्यपतिः स्ववीरैः सह, गदाभिः, मुसलैः, शूलैः, बाणैः, दण्डैः च युद्धे देवान् प्राहरत्; देवाश्च असुरान् प्राहरन्। क्षणमात्रेण युद्धे, देवाः इन्द्रसहिताः, असुरैः अभिभूताः, महान्यायेन पलायिताः। विघटितेषु देवेषु, स महाबलः असुरः सर्वान् देवान् अन्वधावत्। तदा सर्वे देवगणाः, भयाकुलाः, पलायमानाः, नीलगिरिं ययुः, यत्र देवी तिष्ठति स्म। सा देवी, तपोनिष्ठा, घोरा, परमशक्तिसम्पन्ना, संहारकारिणी, कालरात्रिः इति विख्याता। भयभीतान् तान् देवगणान् दृष्ट्वा, देवी उच्चैः स्वरेण प्रोवाच— "मा भैष्ट"। सा देवी उवाच— "किमर्थं यूयं विक्लवाः, हे देवाः? किमिदं भयकारणं दृश्यते? शीघ्रं निवेदयत, किं कारणं भवतः भीतेः?" देवा ऊचुः— "एष रुरुर्दैत्यराजः, भीमबलः, आगच्छति। अस्मान् त्रातुं त्वं समर्था, हे परमेश्वरि।" एवं देवी, देवैः प्रोक्ता, भीषणशक्तिसम्पन्ना, शोभना, मुदितहास्यं कृत्वा देवतानाम् अग्रे हृष्टा बभूव। तस्याः हासकाले, बह्व्यो देव्यो मुखात् समुत्पन्नाः, याभिः विश्वमिदं व्याप्तं, विविधभीषणरूपधारिण्यः। सर्वाः पाशाङ्कुशधारिण्यः, स्तनवत्यः, शूलधारिण्यः, भीषणाः, शोभनधन्विन्यः च। सर्वाः कोटिशः देव्यो, तां देवीं परिवृत्य स्थिताः; सर्वाः महाबला, धनुर्धारिण्यः, असुरसेनया सह युध्यन्त्यः, क्षणेनैव असुरबलानि विनाशयामासुः। सर्वे देवाः, समागत्य, असुरसेनया युद्धं कृतवन्तः— आदित्या, वसवः, रुद्राः, विश्वेदेवाः, अश्विनौ— सर्वे शस्त्रगृह्य, असुरसेनया युद्धं कृतवन्तः। या शक्ति कालरात्रेः, या देवेषु महान् बलं, तत्सर्वं असुरसेनां यमालयं नीतवती। एक एव महाअसुरः रुरुः तिष्ठति स्म, स युद्धे घोरतमां माया निर्ममे। सा माया महती, भीषणा, सर्वान् देवान् मोहितवती; तस्याः प्रभावेण देवाः त्वरितं निद्राम् उपगच्छन्। तदा देवी, रणभूमौ शूलधारिणी, तं दानवं प्राहरत्; तस्मात् दानवात् अभिहता, द्वौ भिन्नरूपौ, चर्मा च मुंडश्च, उत्पन्नौ। रुरोः दानवराजस्य, चर्मा मुंडश्च त्वरितं जातौ; तौ गृहीत्वा देवी चामुण्डा इति प्रसिद्धा बभूव। सा देवी, सर्वेषां भीषणानां मध्ये, परमेश्वरी, संहारकारिणी, कालरात्रिः इति ख्याता। तस्याः सहाय्यकाः, देव्यो, कोटिशः संख्यया, तां देवीं परिवृत्य स्थिताः। तान् राक्षसमान्सकामाः, क्षुधार्ताः, देव्यो देवीं ऊचुः— "अस्माकं क्षुधा, हे शुभे, भोज्यं देहि, हे देवी।" एवं देवी, तासां भोज्यं चिन्तयन्ती, समीपे योग्यं किञ्चित् नापश्यत्। ततः सा महादेवं, रुद्रं, पशुपतिं, विश्वव्यापिनं, चिन्तयामास; स च समाधिं विहाय, त्रिनेत्रः, परात्मा, समुत्थितः। स शीघ्रं देवीं प्राह— "किं कार्यं कर्तुमिच्छसि? वद सुन्दरी, किं चित्ते ते स्थितम्?" देवी प्राह— "भगवन्, एतेषां भोज्यं दातव्यं; एते महाबलाः, बलात् मम खाद्यं याचन्ते। अन्यथा, हे प्रभो, मां अपि बलात् खादिष्यन्ति।" रुद्रः उवाच— "शृणु, देवेश्वरि, एकं भोज्यं मया तासां कृते निश्चितम्; तद् वदामि, शृणु, कालरात्रि, महातेजस्विनि। या स्त्री, गर्भिणी सती, अन्याया वस्त्रं धारयति, वा धारयति, स्पृशति, विशेषतः पुंसो वस्त्रं—" इत्येवं श्रीवराहस्य वचने, देवीकालरात्र्याः महिमा, असुरसंघविनाशः, देवीचामुण्डारूपोत्पत्तिश्च, सम्यक् वर्णिता।