तदा तेषां मध्ये भीषणः कम्पनकायश्च युद्धनिनादो महान् अभवत्, यत्र महाबलिनः वीराः परस्परं गर्जन्तः समभ्यधावन्। तत्र अञ्जनः, नीलकुक्षिः, मेघवर्णः, बलाहकः, उदराक्षः, ललाटाक्षः, सुभीमः, भीमविक्रमश्च—एते अष्टौ दैत्याः स्वरभानुना सह युद्धे वसून् अभ्यधावन्। एवं द्वादश अन्ये दैत्याः स्वस्वसंख्यया आदित्याः समभ्यद्रवन्; तेषां प्रमुखान् दैत्यपतीन् शृणु। भीमः, ध्वङ्क्षः, ध्वस्तकर्णः, शङ्कुकर्णः, अतिबलवान् वज्रकायः, तथा विद्युन्माली, रक्ताक्षः, भीमदंष्ट्रः, विद्युज्जिह्वः, अतिकायः, महाकायः, दीर्घबाहुः, कृतान्तकः—एते द्वादश दैत्यपतयः स्वस्वसेनाभिः आदित्येभ्यः युद्धे समभ्यधावन्। तथैव अन्ये दानवाः क्रुद्धाः रुद्रान् स्वसंख्यया समभ्यद्रवन्। कालः, कृतान्तः, रक्ताक्षः, हरणः, मित्रहा, अनिलः, यज्ञहा, ब्रह्महा, गौघ्नः, स्त्रीघ्नः, संवर्तकः—एते दशैकादश दैत्यपतयः युद्धे रुद्रान् स्वसंख्यया भीमवेगेन समभ्यधावन्। शेषा दैत्याः अन्यान् देवतान् स्वेच्छया अभ्यधावन्; किन्तु महिषः स्वयम् अतिवेगेन इन्द्रं प्रति प्रत्यक्षं समभ्यधावत्। सः महाबलः दैत्यः ब्रह्मणः वरप्रभावात् युद्धे न केनापि पुरुषेण हन्तुं शक्यः, अपि च पिनाकिनापि। तत्र आदित्यैः, वसुभिः, साध्यैः, रुद्रैश्च असुराः यातुधानाश्च बहुधा निपातिताः, केवलं गणनया पुनः पुनः पूर्यन्ते। देवतानां सेनाः अपि असुरैः युद्धे निपातिताः; एवं भग्नेषु देवेषु, देवा इन्द्रं परित्यज्य पलायिताः। विविधैः शस्त्रैः—शूलैः, पट्टिशैः, मुसलैश्च—विक्षिप्ताः, असुरैः पीडिताः, देवा ब्रह्मलोकं जग्मुः। श्रीवराह उवाच—ततः दैत्यः विद्युत्प्रभः दूतत्वेन भगवत्याः समीपं गतः, तां सुकेशिनीं साभाषत। सः भक्त्या प्रणम्य शान्तचित्तः, शतशः कन्याभिः समाकीर्णे स्थले उपसृत्य, विनयेन वाक्यम् उवाच। सः उवाच—"हे देवि, सृष्ट्यादौ कश्चन ऋषिः जातः, सुपार्श्व इति नाम, सरस्वतः सखा, विख्यातबलवान्। तस्य पुत्रः महाबलः सिन्धुद्वीपः, सः माहिष्मत्यां पुरीं तपः कठोरं कृत्वा स्थितः। तस्य तपस्यतः, निराहारस्य, विप्रचित्तेः ज्येष्ठा कन्या, सुरकन्यासमाना, पृथिव्यां माहिष्मतीति प्रसिद्धा अभवत्, अनुपमा रूपेण। सा स्वसखीभिः परिवृता, यत्रकुत्रापि विहरन्ती, एकदा मन्दरस्य शिखरे, अम्बरनाम्न ऋषेः आश्रमं ददर्श, यः नानावृक्षैः विराजते। तत्र लता-मण्डपैः, वकुल-लकुच-वृक्षैः, चन्दन-स्पन्दन-शाल-सरल-वृक्षैश्च, महात्मनः मुनेश्च विविधैः वनगुल्मैः शोभितम्।" "तं रमणीयमाश्रमं दृष्ट्वा, सा शुभाङ्गना दानवी माहिष्मती चिन्तयामास—'अहं स्वयम् अस्य तपस्विनः आश्रमे भयङ्करं जनयामि, सखीभिः सह क्रीडन्ती स्थास्ये।' इति निश्चित्य, सा देवी जगन्मातः, तीक्ष्णशृङ्गिण्यः माहिषरूपं स्वीकृत्य, सखीभिः सह तत्र गता। तत्र सुस्मिता तं मुनिं भयभीतं कर्तुम् उपचक्रमे; किन्तु सः मुनिः ज्ञानदृष्ट्या तां तत्त्वतोऽन्ववेत्य, क्रोधेन तां शुभदृष्टिं दानवीं शशाप।" "यत् त्वं मां माहिषरूपिणी भयङ्करं करोति, तस्मात्, पापकारिणि, शतसंवत्सरं माहिषी भव।" इति श्रुत्वा सा सखीभिः सह कम्पमाना, तस्य पादयोः पतिता, "शापं निवर्तय" इत्युवाच। तदा मुनिः दयालुः तस्याः शापमोचनं दत्त्वा, उवाच—"यदा तव एतेनैव रूपेण पुत्रजननं भविष्यति, तदा शापः क्षयं यास्यति; मम वाक्यं व्यर्थं न भविष्यति।" इति। एवं उक्ता सा कन्या उत्तमां नर्मदातटं गता, यत्र सिन्धुद्वीपः महान् तपस्वी कठोरं तपः कुर्वन् स्थितः। तत्र एन्दुमती नाम दानवी, अतिशयसुन्दरी, तेन मुनिना दृष्टा, निर्वसना जले निमग्ना। तस्य महात्मनः शुक्रं शिलातले पतितम्; माहिष्मती तद् दिव्यगन्धयुक्तं दृष्ट्वा, सखीमब्रवीत्—"एष शुद्धजलरूपेण शुक्रं पिबामि।" इति। तदुक्त्वा सा मुनिशुक्रं जलसमेतं पित्वा, तस्मात् मुनिसंयोगात् गर्भं धारयित्वा, तदानीं पुत्रं प्रसूता। तस्याः सुतः प्राज्ञः, महाबलपराक्रमी, महिष इति ख्यातः, ब्रह्मकुलवर्धनः। सः अद्य त्वां, देविसैन्यविनाशिनीं, इच्छति। सः सुरानपि युद्धे जित्वा, त्रिलोकीं च, त्वां सर्वं दातुं समुत्सुकः; आत्मानं समर्प्य, महद् कार्यं साधय।" इति। एवम् उक्त्वा, दूतस्य वाक्यं श्रुत्वा, सा तेजस्विनी देवी सस्मितम् अभाषत; परं न किंचित् प्रत्युवाच। तस्याः हसिते, दूतः विस्मितः, तस्याः उदरे चराचरं विश्वं साक्षात् अपश्यत्, तदा सः मूर्च्छितः अभवत्। ततः, देवीसखी जयाख्या, अतिबलवती, भगवत्याः हृदयं विज्ञाय, तस्याः वाक्यं साभाषत— "यद् उक्तं त्वया कन्यायाः प्रार्थनार्थम्, तत् प्रतिपादितम्। यदि तु अस्याः कन्याव्रतम् अनन्तकालं स्थास्यति, अन्याः अपि कन्याः अत्र भगवतीं सेवन्ते। न हि एकापि तासां तव साध्या, किं पुनः शुभां भगवतीम्। अतः दूत, शीघ्रं प्रतियाहि; अन्यत् किमपि तव न सिध्यति।" इति। एवं उक्तः सः दूतः प्रतस्थे; तस्मिन्नेव काले, महर्षिः नारदः दिवि शीघ्रं आगतः, महान् तपस्वी, उच्चैः नृत्यन्।