वराहपुराणम्

पृथिव्युवाच— भगवन्, मुनिशार्दूल! श्रुत्वा रैभ्यस्य सम्पदः प्राप्तिं, ततः स्वयमृषिः किं कृतवानिति मम महदाश्चर्यं सञ्जातम्। श्रीवराह उवाच— स तु मुनिशार्दूलः रैभ्यः, सम्पदः प्राप्तिं श्रुत्वा, धर्मज्ञः सन्, पितृतीर्थं पुण्यं गयां जगाम, तपस्विन्। तत्र गत्वा, श्रद्धया पिण्डदानैः पितॄन् तर्पयामास। ततः स तीव्रं दुष्करं च तपः समास्थाय, तत्रैव स्थितः सन्, महायोगी दिव्यरथस्थः, तेजसा युक्तः, समुपस्थितः। स रथः शुद्धः, सूक्ष्मरेणुवद्विमलः, सूर्यसङ्काशः, तत्रैव अणुप्रमाणः पुरुषः दीप्तिमान् दृश्यते स्म। स तु पुरुषः रैभ्यं सम्बोध्य, ‘‘रैभ्य, स्थिरव्रत! किमर्थं तपस्यसि?’’ इति प्राह। ततः स पुरुषः गगनात् भूमिं ममाप। तत्र स पञ्चरथोपमं रथं सूर्यसङ्काशं लोकान् व्याप्नुवन्तं ददर्श। रैभ्यः विस्मितः सन्, तं महायोगिनं प्रणम्य पप्रच्छ— ‘‘भगवन्, को भवान्? कृपया निवेदय।’’ स पुरुषः उवाच— ‘‘अहं रुद्रस्य अनुजः, ब्रह्मणः मानसपुत्रः। मम नाम सनाथ्कुमारः, जनस्लोके वसामि। त्वत्समीपं स्नेहात् आगतः अस्मि, तपस्विन्। त्वं वै भाग्यशाली, ब्रह्मवंशवर्धन।’’ रैभ्य उवाच— ‘‘नमस्ते योगिश्रेष्ठ! कृपया अनुग्रहं कुरु, विश्वरूप! किमत्र कर्तव्यं? ब्रूहि, योगिशार्दूल! कथं वा अहं भाग्यशाली?’’ सनाथ्कुमारः उवाच— ‘‘भाग्यशाली त्वं, द्विजश्रेष्ठ, यतो वेदव्रतपरायणः सन्, मन्त्रैः, व्रतैः, जपैः, पिण्डैः च पितॄन् तर्पयसि, गयामागतः। शृणु, एकदा विशालः नाम राजा आसीत्, यः विशालायां पुरी वसन्, पुत्रहीनः, भाग्यशाली च। स राजा ब्राह्मणश्रेष्ठान् पुत्रार्थं पप्रच्छ। ते ब्राह्मणाः, अल्पतेजसः सन्तः, ऊचुः— ‘गयां गत्वा, नानाविधेन अन्नदानं कृत्वा, नृप, पुत्रः ते अवश्यं भविष्यति, पृथिव्याः दातारः।’ तेषां वचः श्रुत्वा, स राजा विशालपति: हृष्टः सन्, श्रद्धया गयां प्रययौ, माघमासे पितृयज्ञं चकार। स प्रयत्नेन विधिवत् पिण्डदानं कृत्वा, शुक्लपीतकृष्णवर्णान् नरान् दृष्ट्वा पप्रच्छ— ‘किमेतत्? किमन्यथावद् वहन्ति? सर्वं निवेदयन्तु, जिज्ञासा मे जाताऽस्ति।’ शुक्लवर्णः उवाच— ‘अहं सीतः, तव पितामहः, नामकर्मणा च कृत्येन च। एषः मम पितामहः रक्तवर्णः, क्रूरः, ब्राह्मणघ्नः, दुष्कृत्यकारी। स परः अधीश्वरः, कृष्णवर्णः, पितुः पितामहः, तेन बहवः प्राचीनर्षयः पूर्वजन्मनि हताः।’ ‘एते उभौ, पुत्र, मृत्युः प्राप्त्वा, रौद्राविचिनाम्नि नरके पतितौ। अधीश्वरः मम पितामहः, कृष्णः च तस्य पिता, तत्र दीर्घकालं स्थितवन्तौ। अहं तु स्वकृतपुण्येन इन्द्रपदं प्राप्तवान्। त्वया, मन्त्रविदा, गयायां पिण्डप्रदानात्, एते द्वौ—बलः चान्यः—पुण्यस्थलेन पिण्डबलात्, नरकस्थौ अपि, एकत्र समागतौ। त्वया दत्तेन जलेन पितरः, पितामहाः, प्रपितामहाश्च तृप्ताः। तव वचसः प्रभावात्, अस्माकं संयोगः जातः, पुण्यस्थलबलात् पितृलोकं गमिष्यामः—न संशयः। पिण्डदानात् एते तव पितामहौ, पतितौ अपि, सिद्धिं गतौ, पापकृतौ अपि। अस्य पुण्यस्थलस्य प्रभावः—ब्राह्मणघ्नपुत्रः अपि पिण्डदानात् शुद्ध्यति, पुनः उद्ध्रियते। तस्मात्, पुत्र, एतौ द्वौ विभाग्य, त्वां द्रष्टुं समागतः। गच्छामि। अतः, रैभ्य, त्वं मया भाग्यशाली कथितः।’ ‘एकवारं गयायाः गमनं, एकवारं पिण्डदानं दुर्लभम्; त्वं तु नित्यं तत्रैव प्रवृत्तः। किं बहुना, रैभ्य, तव पुण्यकथनात्, यः साक्षात् नारायणं गदाधरं दृष्टवान्। तस्मात्, गदाधरः स्वयमेव अत्र पुण्यस्थले तिष्ठति; एतस्मात् द्विजश्रेष्ठ, एतत् क्षेत्रं परमं प्रसिद्धम्।’ श्रीवराह उवाच— एवं उक्त्वा, स महायोगी तत्रैव अन्तर्धानं गतः। तदा रैभ्यः भक्त्या हरिं गदाधरं स्तुतिं चकार। रैभ्य उवाच— नमः गदाधराय, देवगणैः स्तुताय, क्षमाय, क्षुधितदुःखनाशनाय, शुभाय, दैत्यसेनानिकाय विनाशकाय, स्मरणमात्रेण अशुभनाशनाय। गुप्तं नमामि केशवं, आदिपुरुषं, पुरुषोत्तमं, प्राचीनं, शुद्धं, निर्मलाश्रयं, त्रिविक्रमं, बलेः पृथिवीधरं, गदाधरं। शुद्धात्मनं, धनाढ्यं, श्रीयुक्तं, निरञ्जनं, ज्ञानिनां, पापरहितभूपतिभिः स्तुतं—यः गदाधरं नमति, स सुखं वसति। यस्य पद्मपादौ देवदानवैः पूज्येते, कङ्कणमाल्याभरणमुकुटधारिणं, क्षीरसागरशायिनं, चक्रधरं—यः गदाधरं नमति, स सुखं वसति। कृतयुगे श्वेतं, त्रेतायां रक्तं, द्वापरे पीतम्, कलौ श्याममिव मेघं, महेश्वरं—यः गदाधरं नमति, स सुखं वसति। यस्य ब्रह्मा बीजसम्भवः सृष्टिकर्ता, नारायणरूपेण पालयिता, रुद्ररूपेण संहर्ता—स षड्भेदगदाधरः विजयी भवतु। सत्त्वं, रजः, तमः—एते गुणाः केवलात् तस्मात् उद्भवन्ति; स त्रैगुण्यगदाधरः धर्मनिष्ठां मुक्तिं च मे ददातु। संसारसागरे दुःखतरङ्गयुक्ते, विरहग्राहभीषणे, निमज्जन्तं मां, गदाधरः नौरिव उद्धरेत्। यः त्रिमूर्तिः स्वशक्त्या स्वयमेवाण्डं सृष्टवान्, तत्र पृथिवीं तेजस्विनीं जलात् उत्पन्नां चकार—तस्मै भूधराय नमः। देवाध्यक्षा संरक्षणार्थं, मत्स्यादिनाम्ना, वृषकेसर्याख्यया, सर्वव्यापिना, गदायुधेन—स मे परमां गतिं ददातु। श्रीवराह उवाच— एवं भक्त्या तदा रैभ्येण स्तुतः, विष्णुः जनार्दनः, पीताम्बरधारी, सहसा प्रकटितवान्।