वराहपुराणम्

महेश्वरस्य सहस्रशः गणैः परिवृतस्य तत्र कश्चन गणाधिपः मृद्भिः समालभ्य समरं समारभत; अन्ये च स्वबलदर्पेण हस्तयुद्धं कुर्वन्तः परस्परं समभ्ययुः। एवं स महादेवः श्रीमत्याः सह क्रीडन् आसीत्, तस्मिन्नेव क्षणे स्वयं ब्रह्मा देवान् सह शीघ्रं तत्र आगच्छत्। तं समागतं दृष्ट्वा, विधिवद् पूज्य ब्रह्माणं, परमेश्वरः रुद्रः तं अक्षरं ब्रह्माणं इदं वचनं अब्रवीत्— “ब्रह्मन्, शीघ्रं वद, आगमनस्य तव कारणं किम्? किमर्थं च देवाः शीघ्रं मम समीपं समागताः?” तदा ब्रह्मा उवाच— “अन्धक इति नाम महान् दैत्यः अस्ति, येन सर्वे देवाः पीडिताः; तद्विज्ञाय ते मम शरणं प्राप्ताः। तस्मात् अहम् एतेषां सर्वेषां देवतानां ‘त्वत्समीपं गच्छामः, देवेश!’ इति उक्त्वा, सर्वे अत्र आगताः।” एवं उक्त्वा ब्रह्मा स्वयं पिनाकिनं निरीक्ष्य, अन्तःकरणे नारायणं परमेश्वरं स्मृत्वा, स भगवान् नारायणः तयोः मध्ये तत्र स्थितः। तदा ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरः च एकत्र समागताः, परस्परं सूक्ष्मदृष्ट्या हृष्टमनसः अपश्यन्। तेषां त्रीणां दृष्टयः एकीकृत्य एकस्मात् दृष्टेः दिव्यरूपा कन्या जाता। सा कन्या नीलोत्पलदलश्यामा, नीलकुन्तला, सुतीक्ष्णनासिका, सुन्दरभालदेशा, मनोज्ञमुखी, समवयवा आसीत्। तस्याः सर्वे शुभलक्षणानि, यानि त्वष्ट्रा अग्निजिह्वायाः निर्दिष्टानि, तस्यां कन्यायां समवेतानि दृष्टानि। तां कन्यां दृष्ट्वा ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरः च उचुः— “क त्वं शुभे? किमर्थमिह आगता, बुद्धिमते वद?” सा कन्या त्रिवर्णा—कृष्णा, श्वेता, पीता आसीत्। उवाच— “सर्वेषां सत्त्वानां श्रेष्ठाः, अहं तुष्ट्या वः संयुक्तदृष्टेः उत्पन्ना। न जानाथ मां, सुन्दरश्रोणिं, स्वयमेव परमशक्तिं?” ततः ब्रह्मा-आद्याः तया तुष्टाः सन्तः वरं ददुः— “त्वं त्रिकालेश्वरीति नाम्ना प्रसिद्धा भविष्यसि, सदा विश्वस्य रक्षिका भव।” “अन्ये च नामानि गुणोत्थानि तव भविष्यन्ति, सर्वाणि सिद्धिदानि।”—इति तां सुन्दरीं देवीम् ऊचुः। पुनः, “सुन्दरमुखि, त्रिवर्णत्वस्यापि कारणं किञ्चिदस्ति। त्रिभिः स्वरूपैः, त्रिभिः वर्णैः, तव त्रिधा रूपं शीघ्रं दर्शय,” इति देवैः उक्ता सा कन्या तदा श्वेतं रक्तं कृष्णं च त्रिधा रूपं धारयामास। यत् शुभं ब्राह्मी रूपं, सा सृष्टिकर्त्री, सौम्यदर्शना, सुन्दरश्रोणी, ब्रह्मणः नियमानुसारं सृष्टिं करोति। या रक्तवर्णा, सुन्दराङ्गी, शङ्खचक्रधारिणी, सा वैष्णवी देवी, विष्णुमाया इति विख्याता, सा समस्तं जगत् रक्षति। या कृष्णवर्णा, तीक्ष्णदंष्ट्रा, त्रिशूलधारिणी, रौद्री देवी, सा संसारं विनाशयति। श्वेतवर्णा, तेजस्विनी या ब्रह्मणः सृष्टिः, सा पुण्या, विशालपद्मलोचनया युक्ता कन्या, तं ब्रह्माणं अभाष्य तत्रैव अन्तर्धानं जगाम। सा वरप्रदायिनी देवी तत्रान्तर्हिता, श्वेतपर्वतम् उपगम्य, सर्वत्र व्यापित्वं कामयमाना, घोरं तपः समारभत। वैष्णवी कन्या केशवस्य अनुमतिं प्राप्य, मन्दरशैले कठिनं तपः कर्तुं जगाम। या कृष्णवर्णा, विशालनेत्रा, तीक्ष्णदंष्ट्रा, सा शुभं तपः कर्तुं नीलशैले अगात्। दीर्घकालानन्तरं प्रजापतिः सृष्टिं कर्तुं आरब्धवान्; सृष्टौ प्रवृत्तायां तस्य शक्तिः वर्धिता। परन्तु ब्रह्मणः मानससृष्टिः न वर्धमाना दृष्ट्वा, स चिन्तयामास—“किमर्थं मम सृष्टिः यथायोग्यं न वर्धते?” तदा ब्रह्मा योगबलात् हृदि चिन्तयन्, तां श्वेतपर्वते तपश्चरन्तीं कन्यां दृष्टवान्—या तपसा दोषान् दग्ध्वा विराजमानासीत्। ब्रह्मा तत्र गत्वा तां पद्मलोचनां कन्यां दृष्ट्वा इदं वचनं अब्रवीत्— “किं तपः कुर्वसि सौम्ये? कार्येणैव कर्तव्यं युक्तम्। अहं तव तुष्टः, वरं वद, विशाललोचने।” सा सृष्टिः उवाच— “भगवन्, एकस्मिन्नेव स्थाने स्थातुं न शक्नोमि; तस्मात् सर्वव्यापित्वं वरं याचे, सर्वत्र स्थितुं इच्छन्ती।” तस्याः वाक्यं श्रुत्वा ब्रह्मा प्रजापतिः ताम् अब्रवीत्— “त्वं सर्वव्यापिनी भविष्यसि।” एवं सृष्ट्या उक्तः ब्रह्मा तां पद्मलोचनां सृष्टिं स्वाङ्के स्थापयामास; तस्मात् काले ब्रह्मणः सृष्टिः सम्यक् प्रवृत्ता। ब्रह्मणः सप्त मानसपुत्राः, येषां केचित् तपस्विनः, केचित् अन्ये, पुनरपि अन्ये, चतुर्धा विभक्ताः, प्रजासमूहं अभवन्; स्थावरजङ्गमयोः सृष्टिः सर्वत्र प्रवर्तिता। यद् जगति भाष्यते, स्थावरं वा जङ्गमं वा, तत्सर्वं सृष्ट्या स्थापितम्—भूतं, भविष्यद्, सदा च। श्रीवराहः उवाच— “शृणु, सुन्दरि, तस्याः त्रिशक्त्याः देव्या महनीयं विधानं, यत् शिवेन परमेश्वरेण उक्तम्।” तत्र सृष्टिः पूर्वं श्वेतरूपा वर्णिता, या एकाक्षरा, शुभा, सर्वाक्षरमयी। सा कुत्रचित् वागीश इति, सरस्वतीति, विद्यादेवीति, अमिताक्षरा इति, ज्ञानविधानरूपा, विभावरीति च कथ्यते। यानि कानि च सौम्यानि नामानि, ज्ञानोत्थानि च, तानि सर्वाणि तस्याः एव ज्ञेयानि। या वैष्णवी, विशाललोचना, रक्तरूपा, सा रौद्रीति च अन्यत्र प्रसिद्धा, परा अपरा च। एते त्रयोऽपि येन रुद्रः यथार्थतया ज्ञायते, तेन साध्यन्ते; यत् कीर्तनीयम्, तत् एकत्वेन त्रैधं स्मृतम्।