वराहपुराणम्

श्रीवराह उवाच— एवं उक्त्वा तु रुद्रः क्षणेनैव तत्रैवान्तर्धानं गतः। ततो देवा ऋषयश्च यथागतं प्रतिपेदिरे। अथ धर्म्यया कथया धर्मनिष्ठा धरणी उवाच— “केचित् शिवं परमात्मानं शुद्धं पवित्रं च विदुः, अन्ये तु भवं हरिं ईशानं चतुर्मुखं वा मन्यन्ते। एषु देवेषु कः परः, कश्चानुयायीति मम महोत्सुकता, तद् भगवन् विस्तरेण वद।” श्रीवराहः पुनरुवाच— “नारायणः परमं दैवतं; तस्मात् चतुर्मुखः समुत्पन्नः, तस्मादेव रुद्रः सर्वज्ञत्वं प्राप्तवान्। शुभे मुखि! शृणु मे विचित्राणि तस्य महात्मनः कर्माणि, या अहोबहूनि अद्भुतानि च। कैलासस्य रम्ये शिखरे, नानाविधधातुसंयुक्ते, तत्र त्रिशूलधारी त्रिनेत्रधारी भगवान् प्रतिदिनं वसति। कदाचित् महादेवः पिनाकधन्वा, सर्वभूतैः पूजितः, गणैः पार्षदैः च गौरी च परिवृतः तत्र स्थितः। तेषां गणानां केचित् सिंहमुखाः सिंहवद् गर्जन्ति, अन्ये गजमुखाः, अपरे तुरङ्गमुखाः। केचित् शिशुमारमुखाः, अन्ये वराहमुखाः, केचित् खरमुखा उग्ररूपिणः, गर्दभ, अज, मेष, मत्स्यमुखाः च, क्रूराः अनेके शस्त्रपाणयः च। केचित् गायन्ति, केचित् नृत्यन्ति, केचित् धावन्ति, केचित् शब्दयन्ति; केचित् हसन्ति, केचित् तीक्ष्णध्वनिं कुर्वन्ति, केचित् बलवन्तः गर्जन्ति। केचन गणनायकाः मृत्तिकां गृह्य युद्धं कुर्वन्ति; अन्ये बाहुयुद्धेन गर्विताः। एवं सहस्रशः गणैः परिवृतः महेश्वरः तत्र वर्तते। एवं सति, तत्रैव देवीसहितः भगवान् क्रीडनपरः आसीत्। तदा स्वयं ब्रह्मा देवैः सह शीघ्रं तत्र आगतः। तं दृष्ट्वा, सम्यक् पूज्य, परमेश्वरः रुद्रः अक्षरं ब्रह्माणं इदं वचनं अब्रवीत्— “ब्रह्मन्, आगमनस्य कारणं शीघ्रं वद। किमर्थं देवाः त्वया सह आकुलचित्ताः मम समीपं आगताः?” ब्रह्मा उवाच— “अन्धक नाम्ना महादैत्यः सर्वान् देवान् पीडयति; तद्विज्ञाय ते शरणं प्राप्तवन्तः। तेनाहं सर्वान् देवान् उक्तवान्—‘त्वां देवेशं गच्छामः’ इति, तस्मात् सर्वेऽपि अत्र आगताः।” एवमुक्त्वा ब्रह्मा पिनाकिनं दृष्ट्वा, मनसा नारायणं स्मृत्वा, तदा स भगवान् नारायणः तयोः मध्ये प्रादुरभूत्। तदा ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरः समागताः, परस्परं सूक्ष्मदृष्ट्या हृष्टाः अपश्यन्। तेषां त्रिधा दृष्टेरेकं दृष्टिः समुत्पन्ना; तस्मात् दृष्टेः दिव्या रूपवती कन्या जाता। सा कन्या नीलोत्पलदलश्यामा, नीलकुन्तला, सुकेशी, सुश्रोणी, सुन्दरी, समवयवा आसीत्। तस्याः सर्वे शुभलक्षणाः, ये त्वष्ट्रा अग्निजिह्वायाः वर्णिताः, तस्यां एकत्र दृष्टाः। तां दृष्ट्वा ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरः अपृच्छन्— “काऽसि त्वं शुभे? किं कारणं तव आगमनस्य? ब्रूहि, विदुषि!” सा कन्या त्रिवर्णा—श्यामा, श्वेता, पीता—आसीत्। सा उवाच— “भूतश्रेष्ठाः! यूयं यत्र दृष्टिं संयोजितवन्तः, तत्राहं अभवम्। न जानीथ मां, सुश्रोणिं, स्वां परमशक्तिम्?” ततः ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वराः तुष्टाः तस्यै वरं दत्तवन्तः— “त्रिकालेश्वरी नाम्ना त्वं भविष्यसि, विश्वं सदा रक्ष। अन्ये अपि नामानि गुणैः उद्भूतानि तव भविष्यन्ति, सर्वे सिद्धिदाः। त्रिवर्णत्वं च कारणं अस्ति; त्रिरूपा भव, स्वस्वरूपं शीघ्रं प्रकटय।” एवं देवैः उक्ता सा तदा श्वेतं रक्तं कृष्णं च त्रिविधं शरीरं धारयामास, त्रिरूपा अभवत्। या शुभा ब्राह्मी रूपा, सा सृष्टिकर्त्री, सौम्या, सुश्रोणी, ब्रह्मणा विधिना सृष्टिं करोति। या रक्तवर्णा, शोभना, तन्वी, शङ्खचक्रधारिणी, सा वैष्णवी भगवती, विश्वस्य रक्षिका, विष्णुमाया इति प्रसिद्धा। या कृष्णवर्णा, उग्ररूपा, त्रिशूलधारिणी, विकटदंष्ट्रा, सा रौद्री देवी, संहारकारिणी। श्वेतवर्णा या प्रभास्वरूपा ब्राह्मी कन्या, सा पद्मलोचनाप्रिया, ब्रह्माणं अभाष्य तत्रैव अन्तर्धानं गता। सा वरप्रदा देवी हिमवत्यां तपः कर्तुं प्रवृत्ता, सर्वव्यापिनी भवितुम् इच्छन्ती। वैष्णवी कन्या केशवस्य अनुमत्याः मन्दरगिरिं गत्वा घोरं तपः कर्तुं प्रवृत्ता। कृष्णवर्णा, विशालनेत्रा, उग्ररूपा, विकटदंष्ट्रा, सा शुभं तपः कर्तुं नीलपर्वतम् अगच्छत्। ततः कालेन महता प्रजापतिः सृष्टिं स्रष्टुं प्रवृत्तः, सृष्टौ तस्य शक्तिः वर्धिता। यदा ब्रह्मणः मानससृष्टिः न ववृधे, सः चिन्तयामास—‘किं मम सृष्टिः न वर्धते?’ इति। तदा योगेन हृदि चिन्तयन् ब्रह्मा तां तपःपरां हिमवत्यां कन्यां दृष्टवान्, यया महत्तपसा पापं दग्धम्। ततः ब्रह्मा तस्याः तपःस्थलमगच्छत्; तां दृष्ट्वा इदं वचनं अब्रवीत्— “किं तपः कुर्वसि, सौम्ये? कार्येणैव कर्तव्यम्। अहं तव तुष्टः, विशाललोचने; कं वरं दास्यामि?” सृष्टिः उवाच— “प्रभो, एकत्र स्थित्वा स्थातुं न शक्नोमि; तस्मात् सर्वत्रतां वरं याचे, सर्वत्र सन्तानमिच्छन्ती।” एवं श्रीवराहे धर्म्यं चरित्रं, देवतानां सृष्टेः रहस्यं, शक्तित्रयस्य उत्पत्तिं च पावनां कथां निवेदितवान्।