तस्मिन देशे लाकुचः किञ्चन वृक्षाः च सन्ति। तेषां फलं भक्षयित्वा मानवाः तत्र जीवन्ति। तत्र त्रिशृङ्गे अपि रत्नमयः सुवर्णमयः सर्वरत्नमयः शिखरः अस्ति; तस्य उत्तरशिखरात् दक्षिणसागरपर्यन्तं उत्तरकुरवः निवसन्ति। तत्र वृक्षेषु वस्त्राणि भूषणानि च उत्पद्यन्ते; क्षीरवृक्षाः क्षीरमद्याः च सन्ति। भूमिः रत्नैः सुवर्णरेणुना च आवृतः। तत्र दिव्याः जनाः स्वर्गात् अवतरिताः तिष्ठन्ति, तेषां आयुः त्रयोदशसहस्रवर्षाणि। अस्य द्वीपस्य पश्चिमे चतुर्सहस्रयोजनदूरात् चन्द्रद्वीपः स्थितः, गोलाकारः सहस्रयोजनविस्तृतः देवक्षेत्रः। तस्य मध्ये चन्द्रकान्तः सूर्यकान्तः च द्वौ महानौ पर्वतौ। तयोः मध्ये महानदी चन्द्रवती प्रवहति, फलवृक्षैः नद्या च परिवृता। एषः कुरुवंशः देशः। तस्य उत्तरतीरे पञ्चसहस्रयोजनदूरात् सूर्यद्वीपः स्थितः, गोलाकारः सहस्रयोजनविस्तृतः देवक्षेत्रः। तस्य मध्ये महान् पर्वतः शतयोजनविस्तृतः शतयोजनमात्रः च उन्नतः। तस्मात् सूर्यवर्ता नदी प्रवहति। तत्र सूर्यः पूज्यते, जनाः सूर्यवर्णाः, तेषां आयुः दशसहस्रवर्षाणि। अस्य द्वीपस्य पश्चिमे चतुर्सहस्रयोजनदूरात् रुद्रकारद्वीपः गोलाकारः दशसहस्रयोजनविस्तृतः स्थितः। तत्र शुभं वायोः आसनं रत्नैः अलङ्कृतम्। तत्र वायुः साकारः तिष्ठति। जनाः सुवर्णवर्णाः, तेषां आयुः पञ्चसहस्रवर्षाणि। रुद्रः उवाच—भूमिपद्मस्य व्यवस्था उक्ता। अधुना भारतस्य विभागः शृणु, नवधा विभक्तः: इन्द्रः, कासेरुः, ताम्रवर्णः, गभस्तिः, नागद्वीपः, सौम्यः, गन्धर्वः, वरुणः, भातारः। प्रत्येकः सागरैः परिवृतः, प्रत्येकः सहस्रयोजनमात्रः। सप्त कुलपर्वताः—महेन्द्रः, मलयः, सह्यः, शुक्तिमान्, ऋक्षः, विन्ध्यः, परियात्रः। अन्ये लघुपर्वताः—मन्दारः, शारदः, दर्दुरः, कोलाहलः, सुरमः, मैनाकः, विद्युतः, वरन्धमः, पाण्डुरः, तुङ्गप्रस्थः, कृष्णः, जयन्तः, रैवतः, ऋष्यमूकः, गोमन्तः, चित्रकूटः, श्रीचकोरः, कूटः, शैलः, कृतस्थलः। लघुतमाः पर्वताः आर्यैः म्लेच्छैः च उपगृहीताः। तत्र नद्यः पीयन्ति—गङ्गा, सिन्धुः, सरस्वती, शतद्रुः, वितस्ता, विपाशा, चन्द्रभागा, सरयू, यमुना, इरावती, देविका, कूहू, गोमती, धूतपापा, बहुदा, दृशद्वती, कौशिकी, निष्वरा, गण्डाकी, चक्षुष्मती, लोहिता—एते हिमवत्पादात् उत्पन्नाः। शोणा, ज्योतिरथः, नर्मदा, सुरसा, मन्दाकिनी, दशार्णा, चित्रकूटः, तमसा, पिप्पला, करटोया, पिशाचिका, चित्रोत्पला, विशालः, वञ्जुला, बालुका, वाहिनी, शुक्तिमती, विराजा, पङ्किनी, रिरी, कूहू—एते ऋक्षपर्वताद् उत्पन्नाः। मणिजला, शुभा, तापी, पयोष्णी, शिघ्रोदा, वेष्णा, पाशा, वैतरणी, वेदी, पाली, कुमुद्वती, तोया, दुर्गा, अन्त्या, गिरा—एते विन्ध्यपर्वताद् उत्पन्नाः। गोदावरी, भीमरथी, कृष्णा, वेना, वञ्जुला, तुङ्गभद्रा, सुप्रयोगा, वाह्या, कावेरी—एते सह्यपर्वताद् उत्पन्नाः। शतमला, ताम्रपर्णी, पुष्पवती, उत्पलवती—एते मलयपर्वताद् उत्पन्नाः। त्रियमा, ऋषिकुल्या, इक्षुला, त्रिविदा, लाङ्गुलिनी, वंशवराः—एता महेन्द्रस्य कन्याः। ऋषिका, लुसती, मन्दगामिनी, पलाशिनी—एते शुक्तिमानः। एते कुलपर्वतानां मुख्यनद्यः, शेषाः लघुनद्यः। एषः जम्बूद्वीपः, शतसहस्रयोजनविस्तृतः। अधुना शाकद्वीपस्य वर्णनं शृणु। जम्बूद्वीपात् द्विगुणः, लवणोदेन परिवृतः, सागरद्वयेन च आवृतः। तत्र धर्मिष्ठाः जनाः दीर्घायुषः, भूमिः अनाशनः, जरारोगवर्जिता। सप्त कुलपर्वताः, उभयोः पार्श्वयोः लवणक्षीरसागरः। पूर्वे शैलेन्द्रः, उदयः नाम, तस्य पार्श्वे जलधारः, चन्द्रः अपि। इन्द्रः तस्य जलं गृहित्वा वर्षयति। तस्य पार्श्वे रैवतकः, नारदः नाम। नारदपर्वतात् विविधाः जनाः उत्पन्नाः, सिद्धाः नाम। तस्य पार्श्वे श्यामः, दुन्दुभिः नाम, तत्र जनाः कृष्णवर्णाः। तस्य पार्श्वे राजतः, शाकः नाम। तस्य पार्श्वे अम्बिकेयः, विभ्राजसः, केसरी नाम। ततः वायुः वाति। पर्वतानां नामानि प्रदेशानां नामानि अपि। उदयः, सुकुमारः, जलधारः, क्षेमः, महाद्रुमः—एते मुख्याः, अन्ये तेषां तुल्यानि नामानि। मध्ये शाकवृक्षः, सप्त महतीनद्यः, द्विनाम्न्यः—सुकुमारी, कुमारी, नन्दा, वेणिका, धेनुः, इक्षुमती, गभस्तिः। तृतीयस्य कुशद्वीपस्य वर्णनं शृणु। कुशद्वीपः क्षीरसागरस्य परिवृतः, शाकद्वीपात् द्विगुणः। तत्र अपि सप्त कुलपर्वताः, द्विनाम्न्यः—कुमुदः, विद्रुमः, उन्नतः, हेमपर्वतः, बलाहकः, द्युतिमान्, द्रोणः, पुष्पवान्, कङ्कः, कुशेशयः, महिषः, हरिः, ककुद्मान्, मन्दारः। एते कुशद्वीपे स्थापिताः। प्रत्येकस्य प्रदेशः द्विनाम्न्यः—कुमुदस्य श्वेतः, उन्नतस्य लोहितः, बलाहकस्य जीमूतः, द्रोणस्य हरितः, कङ्कस्य ककुद्मान्, महिषस्य प्रभाकरः, ककुद्मानस्य कपिलः। एते प्रदेशाः। नद्यः द्विनाम्न्यः—प्रतापः, प्रवेशः; शिवा, यशोदा; पित्रः, कृष्णा; हरदिनी, चन्द्रा; विद्युत्, शुक्ला; वर्णा, विभावरी; महती, धृतिः। एते मुख्यनद्यः, शेषा लघुनद्यः। कुशद्वीपस्य व्यवस्था एषा। शाकद्वीपः द्विगुणः, तथा वर्णितः। मध्ये महाकुशः। कुशद्वीपः दधिसागरस्य परिवृतः, क्षीरसागरस्य द्विगुणः। रुद्रः उवाच—अधुना चौथे क्रौञ्चद्वीपस्य वर्णनं शृणु। क्रौञ्चद्वीपः कुशद्वीपात् द्विगुणः, सागरद्वयेन परिवृतः। सप्त मुख्यपर्वताः—क्रौञ्चः, विद्युल्लता, रैवतः, मानसः, पावकः, अन्धकारः, अच्छोदकः, देववृत्तः, सुरपः, देविष्टः, काञ्चनशृङ्गः, देवानन्दः, गोविन्दः, द्विविन्दः, पुण्डरीकः, तोषशयः। एते सप्त रत्नपर्वताः क्रौञ्चद्वीपे स्थापिताः, प्रत्येकः अन्यम् अन्यम् उन्नतः। प्रदेशाः—क्रौञ्चस्य कुशलः, माधवः; वामनस्य मानोनुगः, संवर्तकः, तोष्णवन्, सोमप्रकाशः; पावकस्य सुदर्शनः; अन्धकारस्य सम्मोहः; मुनिदेशस्य प्रकाशः; दुन्दुभेः अनार्थः। सप्त नद्यः। गौरी, कुमुद्वती, सन्ध्या, रात्रिः, मनोजवा, ख्यातिः, पुण्डरीका, गङ्गा—एते सप्त स्मृताः। गौरी पुष्पवाहा अपि, कुमुद्वती ताम्रवती, सन्ध्या सुखवाहा, मनोजवा क्षिप्रोदा, ख्यातिः गोबहुला, पुण्डरीका चित्रवेगा। शेषा लघुनद्यः। क्रौञ्चद्वीपः घृतसागरस्य परिवृतः, शाल्मलः नाम। रुद्रः उवाच—शेषत्रयद्वीपानां वर्णनं करिष्यामि। पञ्चमः शाल्मलः द्विगुणः क्रौञ्चद्वीपस्य। घृतसागरस्य परिवृतः, तस्य विस्तारः द्विगुणः। सप्त मुख्यपर्वताः, तावन्तः प्रदेशाः, नद्यः च। पर्वताः—सुमहान्, पीतः, शतकुम्भः, सर्वगुणसुवर्णः, रोहितः, सुमनसः, कुशलः, जम्बुनदः, विद्युतः—एते कुलपर्वताः, प्रदेशाः च। षष्ठः गोमेदा वर्ण्यते। शाल्मलस्य यथा सुरोदसागरः, तथैव सुरोदस्य गोमेदा, द्विगुणः। द्वौ मुख्यपर्वतौ—तवसारः, कुमुदः। इक्षुरससागरः द्विगुणः पुष्करद्वारेण परिवृतः। तत्र मानसः पर्वतः पुष्करप्रदेशे, द्विधा विभक्तः। मधुरजलैः परिवृतः। ततः सीमाः। एषा भूमेः मापना, ब्रह्माण्डस्य विस्तारः सीमापर्यन्तम्। तादृशानां लोकानां गणना नास्ति। प्रत्येकप्रक्रमे भगवान् नारायणः वराहरूपेण पातालं प्रविश्य एकदन्तेन तान् उद्धरति, स्थापयति। एवं भूमेः पथः विस्तारः च वर्णितः। भगवन्, शुभं ते अस्तु; अहं कैलासं यास्यामि, द्विजश्रेष्ठ। श्रीवराहः उवाच—एवं उक्त्वा रुद्रः कैलासं गतः, क्षणेन अदृश्यः अभवत्; सर्वे देवाः ऋषयः च यथागतं तत्र निवृत्ताः। धरणी उवाच—केचित् शिवं परमात्मानं शुद्धं पवित्रं जानन्ति; केचित् भवम् हरिं ईशानं चतुर्मुखं वा जानन्ति। एतेषु, कः देवः श्रेष्ठः, कः अधमः? भगवन्, एतद् वद, यतो मम महत् कौतुकम्। श्रीवराहः उवाच—नारायणः परमः देवः; तस्मात् चतुर्मुखः उत्पन्नः, तस्मात् रुद्रः उत्पन्नः, सर्वज्ञत्वं प्राप्तः। सुन्दरमुखि, विविधानि अद्भुतानि तस्य कर्माणि कथयामि, निष्पापे। कैलासस्य रम्ये शिखरे, विविधधातुशोभिते, त्रिशूलधारी त्रिनेत्रः देवः प्रतिदिनं तिष्ठति। कदाचित् महादेवः पिनाकधारी, सर्वभूतैः पूजितः, गणैः गौरीया च परिवृतः स्थितः। तत्र केचित् गणाः सिंहमुखाः सिंहवत् गर्जन्ति; केचित् गजमुखाः, केचित् अश्वमुखाः। केचित् शिशुमारमुखाः, केचित् वराहमुखाः; केचित् अश्वमुखाः, क्रूराः, भयानकाः, गधामुखाः, अजमुखाः, मेषमुखाः, मत्स्यमुखाः, अनन्ताः, शस्त्रधारिणः च। केचित् गायन्ति, केचित् नृत्यन्ति, केचित् धावन्ति, केचित् गर्जन्ति; केचित् हासन्ति, केचित् तीक्ष्णध्वनिं कुर्वन्ति, केचित् बलिनः गर्जन्ति। केचित् गणाध्यक्षाः भूमिपिण्डं गृहित्वा युद्धं कुर्वन्ति; केचित् बलदर्पेण हस्तयुद्धं कुर्वन्ति; एवं महेश्वरः सहस्रगणैः परिवृतः स्थितः। यदा महादेवः देवीया सह क्रीडन् आसीत्, तदा ब्रह्मा स्वयम् शीघ्रं देवैः सह आगच्छत्। तम् आगतम् दृष्ट्वा, विधिवत् पूज्य, रुद्रः परमदेवः ब्रह्माणं अमरम् उवाच। सः उवाच—ब्रह्मन्, शीघ्रं आगमनस्य कारणं वद। देवाः किम् त्वत्प्रसङ्गम् शीघ्रं आगता? ब्रह्मा उवाच—अन्धकः नाम महादैत्यः, येन सर्वे देवाः पीडिताः; तद् ज्ञात्वा ते मम शरणम् आगता। तस्मात् सर्वे देवाः मया उक्ताः—"त्वां गच्छामः, देवेश," इति; अतः सर्वे इह आगता। एवं उक्त्वा ब्रह्मा पिनाकिनं दृष्ट्वा, मनसा नारायणं स्मृत्वा, नारायणः तयोः मध्ये स्थितः। ततः ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरः एकत्र आगत्य, परस्परं सूक्ष्मदृष्ट्या हृष्टाः दृष्टवन्तः। ततः तेषां दृष्टिः त्रिधा अभवत्; तस्मात् दृष्टेः एकः दर्शनः उत्पन्नः; तस्मात् दिव्यरूपा कन्या जाता। सा नीलपद्मदलश्यामा, नीलकुन्तला, सुष्ठु नासिका, सुशोभितललाटः, सुन्दरमुखी, समवर्णा। तस्याः सर्वे शुभलक्षणानि, यानि त्वष्ट्रा अग्निजिह्वायाः वर्णितानि, तस्यां एकत्र दृष्टानि। ततः तां कन्यां दृष्ट्वा ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरः ऊचुः—"कासि त्वं, शुभे? किं कारणं तव, बुद्धिमते?" सा कन्या त्रिवर्णा—कृष्णा, श्वेता, पीता। सा उवाच—"सर्वश्रेष्ठाः, यूयम् त्रिदृष्ट्या मम उत्पत्तिः। न जानाथ किं, सुन्दरजघना, युष्माकं परमशक्ति?" ततः ब्रह्मा आदयः तया प्रसन्नाः, वरं ददुः—"त्रिकालदेवी नाम्ना स्थास्यसि; विश्वं सदा रक्ष। निष्पापे, गुणैः अन्यानि नामानि तव, महाभागे, सर्वे सिद्धिदायकानि। सुन्दरमुखि, त्रिवर्णत्वस्य अन्यं कारणं—त्रिरूपैः त्रिवर्णैः शीघ्रं स्वं त्रिरूपं दर्शय। एवं देवैः उक्ता, सा त्रिरूपं धारयामास—श्वेतं, रक्तं, कृष्णं; त्रिरूपा अभवत्। शुभा या ब्राह्मी रूपा, सृष्टिं करोति; सौम्या, सुन्दरजघना, ब्रह्मा-नियमानुसारं सृजति।