वराहपुराणम्

कपिञ्जलनागयोर्मध्ये द्विशतयोजनविस्तीर्णं देशं वर्णयन्ति, यत्र नानाविधैः वनैः, द्राक्षाफलखर्जूरकगुच्छैः, वृक्षलतानां बहुल्येन, सरोवरसमूहैश्च शोभितं क्षेत्रमस्ति। एवं पुष्करमहामेघयोर्मध्ये षष्टियोजनविस्तीर्णं शतयोजनदीर्घं समतलमिव ताडपत्रं, वृक्षलतानिवर्जितं भूमिप्रदेशं दृश्यते। तस्य पार्श्वे चत्वारि महावनानि महाह्रदाश्च बहुयोजनपरिमाणानि सन्ति। तत्र दश, पञ्च, सप्त, अष्ट, त्रिंशत्, विंशत्यादियोजनपरिमाणानि देशकन्दराणि दृश्यन्ते, केचन तेषां पर्वतविनाशेन भीषणा भवन्ति। एवं पर्वतेषु देवस्थानानि कथ्यन्ते। शान्तनाम्ने पर्वते महेन्द्रस्य क्रीडावनं स्थितम्। तत्रैव देवाधिपतेः पारिजातवनं शोभते। तस्य पूर्वे कुञ्जरनामकः पर्वतः, यत्र दानवानां प्राचीनानि अष्ट नगरेषु स्थितानि। उत्तमे वज्रकपर्वते नीलकाख्यराक्षसानां बहूनि पुरातननगराणि, य एषां रूपपरिवर्तिनः सन्ति। महानीलपर्वते च विद्याधराणां प्राचीननगराणि, तथा कीन्नराणां पञ्चदशसहस्राणि प्रसिद्धनगराणि। तत्र देवदत्तचन्द्रादयः कीन्नरराजानः स्वाभिमानिनो वसन्ति। तानि नगराणि सुवर्णमयानि, भूमिगर्भद्वाराणि च तेषां सन्ति। उत्तमे चन्द्रदयपर्वते नागानां निवासः, तत्र गुहासु भूमिगर्भद्वाराणि, दानवेश्वराश्च स्वस्वराज्ये स्थिताः। वेणुमत्यां त्रयः विद्याधरनगराणि, प्रत्येकं शतयोजनविस्तीर्णानि, उलूकरोममहावेत्रादयः विद्याधरराजानः तत्र निवसन्ति। प्रतिपर्वतराजे गरुडः स्वयमेव स्थितः। श्रेष्ठे कुञ्जरपर्वते पशुपति नित्यं निवसति। तत्र महादेवः, वृषध्वजः, शंकरः, योगिनां श्रेष्ठः, अनन्तगणपतिः, आदिपुरुषः प्रतिष्ठितः। वसुधरायां वसूनां पुष्पवतीनां च वासः। वसुधररत्नधरयोः शिखरेषु वसूनां सप्तर्षीणां च प्राचीनानि अष्ट सप्त च नगराणि। एकशृङ्गे श्रेष्ठे प्रजापतेः, चतुर्मुखब्रह्मणः, स्थानम्। गजपर्वते देवी स्वयमात्ममहाभूतसंघेन परिवृता वसति। वसुधरायां मुनयः सिद्धा विद्याधराश्च निवसन्ति, चतुःचत्वारिंशदधिकानि नगराणि महाप्राकारद्वारयुक्तानि सन्ति। अनेकपर्वते गन्धर्वाः युद्धविशारदाः निवसन्ति, तेषां स्वामी राजराजैकपिङ्गलः देवः। पञ्चकुटशतशृङ्गयोः सुरराक्षसदानवानां नगराणि, यक्षाणां च शतानि सन्ति। ताम्रभे तक्षकस्य शतद्वारनगरम्। विशाखपर्वते गुहस्य निवासः। श्वेतोदये श्रेष्ठे गन्धर्वाणां महाप्रासादः। हरिकुटे हरिः देवः। कुमुदे कीन्नराणां वासः। अञ्जनायां महाभुजगा वसन्ति। सहस्रशिखरे दैत्यानां निवासः, तत्र सहस्राणि पुरातननगराणि हेममालिनां। मुकुटे पर्वतपक्षे चत्वारि वासस्थानानि। एवं मेरुपर्वतेषु देवस्थानानि सन्ति। देवकुटे सीमापर्वते नगरविन्यासः, तत्र शतयोजनदूरे गरुडस्य जन्मस्थानम्। तस्य पार्श्वे सप्त गन्धर्वनगराणि, प्रत्येकं त्रिंशद्योजनविस्तीर्णानि चत्वारिंशद्योजनदीर्घाणि। तत्र गन्धर्वाः आग्नेयाः शक्तिमन्तः। तत्रैव सिंहिकेयस्य नगरं, त्रिंशद्योजनपरिधिः। तत्रैव देवकुटे दिव्यर्षीणां कर्माणि दृश्यन्ते, कालकेयस्य च नगरम्। दक्षिणे अन्तर्गिरौ सुनान्नामकं नगरं, त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं द्विषष्टियोजनदीर्घं, रूपपरिवर्तिनां स्वामिनाम्। हेमकुटमध्यभागे महादेवस्य वटवृक्षः। किल कैलासस्य वर्णनं क्रियते। कैलासस्य पार्श्वे शतयोजनदीर्घं प्रदेशं लोकमालया भूषितं विद्यते। तत्र मध्ये दिव्यसभा, तत्पुष्करनाम्नि दिव्यप्रासादः स्थितः, यः धनदस्य निवासः। तत्र पद्म, महापद्म, मकर, कच्छप, कुमुद, शङ्ख, नील, नन्द, महानिधयः नवनिधयः निवसन्ति। तत्र चन्द्राद्यधिष्ठातृदेवताः निवसन्ति। तत्र मन्दाकिनी नदी प्रवहति, कनकमन्दा, मन्दा चान्याश्च नद्यः। पूर्वे दश गन्धर्वनगराणि, प्रत्येकं शतयोजनदीर्घाणि त्रिंशद्योजनविस्तीर्णानि, शाकुबाहुहरिकेशचित्रसेनादयः राजानः। पश्चिमशिखरे चत्वारिंशद्यक्षा नगराणि, प्रत्येकं अशीतियोजनदीर्घाणि चत्वारिंशद्योजनविस्तीर्णानि, महामालि, सुनेत्र, चक्रादयः तत्र नायकाः। दक्षिणे कुञ्जदरीगुहासु शतं कीन्नरनगराणि, समुद्रपर्यन्तानि। तत्र द्रुमसुग्रीवप्रमुखाः शतकीन्नरराजानः। तत्रैव रुद्रस्य उमायाश्च विवाहः अभवत्। गौरी तपः अकरोत्, रुद्रः मृगव्याधरूपेण तत्र स्थितः। तत्र सोमशङ्करौ संयुक्तौ जम्बूद्वीपं निरीक्ष्य स्थितौ। तत्र उमाया वनं, कीन्नरगन्धर्वगणगीतं, नानापुष्पलताभिः शोभितं, यत्र भगवतः महेश्वरस्य अर्धनारीश्वररूपलाभः अभवत्। तत्र कार्तिकेयस्य शरद्वनं। पुष्पचित्रकौञ्चयोर्मध्ये कार्तिकेयस्याभिषेकः जातः, तस्य पूर्वे सिद्धर्षिणां ग्रामः कालापग्रामनामा। तत्र सहस्राणि महर्षिमुन्याश्रमाणां, मार्कण्डेय, वसिष्ठ, पराशर, नल, विश्वामित्र, उद्दालकादीनां। पश्चिमस्य निःशधपर्वतराजस्य भागे शृणु। तस्य मध्यशिखरे विष्णुमहादेवयोः निवासः। उत्तरस्यान्ते लम्बानामा महा नगरी राक्षसानां त्रिंशद्योजनविस्तीर्णा। दक्षिणे भूमिगर्भनगरम्। प्रभेदकस्य पश्चिमे सुरदानवसिद्धनगराणि। तस्य शिखरे सोमशिला, तत्र पौर्णमास्यां सोमः स्वयमेवावतारति। उत्तरपार्श्वे त्रिकूटः, तत्र ब्रह्मा कदाचित् निवसति। तत्रैव अग्नेः निवासः, यं देवा मूर्तिमन्तं पूजयन्ति। एवं पर्वतप्रदेशेषु देवस्थानानि वर्णितानि। देवकुटे सीमापर्वते नगरविन्यासः, तत्र शतयोजनदूरे गरुडस्य जन्मस्थानम्। तस्य पार्श्वे सप्त गन्धर्वनगराणि, प्रत्येकं त्रिंशद्योजनविस्तीर्णानि चत्वारिंशद्योजनदीर्घाणि। तत्र गन्धर्वाः आग्नेयाः शक्तिमन्तः। तत्रैव सिंहिकेयस्य नगरं, त्रिंशद्योजनपरिधिः। तत्रैव देवकुटे दिव्यर्षीणां कर्माणि दृश्यन्ते, कालकेयस्य च नगरम्। दक्षिणे अन्तर्गिरौ सुनान्नामकं नगरं, त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं द्विषष्टियोजनदीर्घं, रूपपरिवर्तिनां स्वामिनाम्। हेमकुटमध्यभागे महादेवस्य वटवृक्षः। कैलासस्य वर्णनं क्रियते। कैलासस्य पार्श्वे शतयोजनदीर्घं प्रदेशं लोकमालया भूषितं विद्यते। तत्र मध्ये दिव्यसभा, तत्पुष्करनाम्नि दिव्यप्रासादः स्थितः, यः धनदस्य निवासः। तत्र पद्म, महापद्म, मकर, कच्छप, कुमुद, शङ्ख, नील, नन्द, महानिधयः नवनिधयः निवसन्ति। तत्र चन्द्राद्यधिष्ठातृदेवताः निवसन्ति। तत्र मन्दाकिनी नदी प्रवहति, कनकमन्दा, मन्दा चान्याश्च नद्यः। पूर्वे दश गन्धर्वनगराणि, प्रत्येकं शतयोजनदीर्घाणि त्रिंशद्योजनविस्तीर्णानि, शाकुबाहुहरिकेशचित्रसेनादयः राजानः। पश्चिमशिखरे चत्वारिंशद्यक्षा नगराणि, प्रत्येकं अशीतियोजनदीर्घाणि चत्वारिंशद्योजनविस्तीर्णानि, महामालि, सुनेत्र, चक्रादयः तत्र नायकाः। दक्षिणे कुञ्जदरीगुहासु शतं कीन्नरनगराणि, समुद्रपर्यन्तानि। तत्र द्रुमसुग्रीवप्रमुखाः शतकीन्नरराजानः। तत्रैव रुद्रस्य उमायाश्च विवाहः अभवत्। गौरी तपः अकरोत्, रुद्रः मृगव्याधरूपेण तत्र स्थितः। तत्र सोमशङ्करौ संयुक्तौ जम्बूद्वीपं निरीक्ष्य स्थितौ। तत्र उमाया वनं, कीन्नरगन्धर्वगणगीतं, नानापुष्पलताभिः शोभितं, यत्र भगवतः महेश्वरस्य अर्धनारीश्वररूपलाभः अभवत्। तत्र कार्तिकेयस्य शरद्वनं। पुष्पचित्रकौञ्चयोर्मध्ये कार्तिकेयस्याभिषेकः जातः, तस्य पूर्वे सिद्धर्षिणां ग्रामः कालापग्रामनामा। तत्र सहस्राणि महर्षिमुन्याश्रमाणां, मार्कण्डेय, वसिष्ठ, पराशर, नल, विश्वामित्र, उद्दालकादीनां। पश्चिमस्य निःशधपर्वतराजस्य भागे शृणु। तस्य मध्यशिखरे विष्णुमहादेवयोः निवासः। उत्तरस्यान्ते लम्बानामा महा नगरी राक्षसानां त्रिंशद्योजनविस्तीर्णा। दक्षिणे भूमिगर्भनगरम्। प्रभेदकस्य पश्चिमे सुरदानवसिद्धनगराणि। तस्य शिखरे सोमशिला, तत्र पौर्णमास्यां सोमः स्वयमेवावतारति। उत्तरपार्श्वे त्रिकूटः, तत्र ब्रह्मा कदाचित् निवसति। तत्रैव अग्नेः निवासः, यं देवा मूर्तिमन्तं पूजयन्ति। एवं पर्वतप्रदेशेषु देवस्थानानि वर्णितानि। ततोऽधुना नद्याः पतनं शृणु। यः खगः समुद्रः इत्युच्यते, तस्मात् खे गच्छन्ती नदी प्रवहति, या इन्द्रगजेन नित्यं कम्प्यते। सा चतुरशीतिसहस्रपरिमितं ऊर्ध्वं गच्छति, मेरुपृष्ठस्य शोभां ददाति। मेरुशिखरात् सा चतुर्धा विभज्यते, षष्टिसहस्रयोजनपर्यन्तं अधः पतित्वा, मेरुं परिक्रम्य, चतसृषु दिशासु प्रवहति, सीता, अलकानन्दा, चक्षुभद्रा इति नामानि। एषा नद्यः पर्वतशतानि भित्त्वा भूमौ पतन्ति, तेन गङ्गेति कथ्यन्ते। ततः गन्धमादनपार्श्वे अमरगन्दिका नाम नदी, एकत्रिंशत्सहस्रयोजनदीर्घा चतुश्शतविस्तीर्णा। तत्र केतुमालजनाः निवसन्ति, ये कृष्णत्वचः, बलिनः, स्त्रियः पद्मवर्णाः, सुन्दर्यः। तत्र महाफलवृक्षाः, तत्र ब्रह्मपुत्रः स्वामी। तत्र कूपोदकेन जनाः दशसहस्रवर्षपर्यन्तम् आयुः प्राप्नुवन्ति, जरारोगविवर्जिताः। माल्यवतः पर्वतस्य पूर्वे पूर्वगन्दिका नाम नदी, सहस्रयोजनपरिमितं एकशृङ्गात् प्रवहति। तत्र भद्राश्वजनाः भद्रशालवनं च। तत्र पुरुषाः शुक्लवर्णाः, स्त्रियः कुमुदवर्णाः, दशसहस्रवर्षपर्यन्तं जीवलोकः। तत्र पञ्च कुलपर्वताः—शैलवर्ण, मालाख्य, कोराज, त्रिपर्ण, नील। तेषां नाम्ना देशाः। तत्र निवसन्ति, तत्रैव नद्यः पीयन्ति—सीता, सुवाहिनी, हंसवती, कासा, महाचक्रा, चन्द्रवती, कावेरी, सुरसा, शाखवती, इन्द्रवती, अङ्गारवाहिनी, हरितोया, सोमवर्ता, शतह्रदा, वनमाला, वसुमती, हंसा, सुपर्णा, पञ्चगङ्गा, धनुष्मती, मणिवप्रा, सुभ्रम्भगा, विलासिनी, कृष्णतोया, पुण्योदा, नागवती, शिवा, शेवलिनी, मणितटा, क्षीरोदा, वरुणवती, विष्णुपदी, महानदी, हिरण्यस्कन्धवाहा, सुरवती, कामोदा, पाटक—एता महान्ति नद्यः, गङ्गासमानाः, जन्ममरणपापहराः। अन्याः अनन्ताः लघुनद्यः। तेषां जलपानात् दशसहस्रवर्षपर्यन्तं आयुः। रुद्रः उवाच—मां न पूजयेत्। एवं भद्राश्वजनानां स्वभावः, केतुमालदेशस्य विस्तारः च वर्णितः। निःशधपर्वतस्य पश्चिमे कुलाचलप्रदेशस्य नद्यः कथ्यन्ते। सप्त कुलपर्वताः—विशाख, कंबल, जयन्त, कृष्ण, हरित, अशोक, वर्धमान—एभ्यः अनन्ताः नद्यः प्रवहन्ति। तेषां नाम्ना जनाः। यथा—सौरग्राम, तसन्तप, कृतासुरश्रवण, कंबलमह, हेयचलकूट, वासमूल, तपाक्रौञ्च, कृष्ण, अङ्गमणि, पङ्कजचूड, मालसोमिय, समुद्रान्तक, कुरकुञ्च, सुवर्ण, ताटकूह, श्वेताङ्ग, कृष्णपाट, विदक, पीलकर्णि, कामहिष, कुब्ज, करणाट, महोत्कट, शुकनास, गजभूम, ककुरञ्जन, मनः, किंकिष, पर्ण, भौमक, चोरक, धूमजन्म, अङ्ग, रजत, इवन, जीवलौ, किलवच, सहङ्ग, मधुरेय, शुकेच, केयश्रवण, मत्त, काशी, गोदव, अमकुलपञ्ज, वर्ज्ज, हमोद, सालक—एतेषां जनानां नद्यः तेषां पर्वतसम्भूताः। प्रधाननद्यः—प्लक्ष, महाकदम्ब, मानसी, श्यामा, सुमेधा, बहुला, विवर्णा, पुण्खा, माला, दर्भवती, भद्रनदी, शुकनदी, पल्लवा, भीमा, प्रभञ्जना, कम्बा, कुशवती, दक्ष, कासवती, तुङ्गा, पुण्योदा, चन्द्रवती, सुमुलवती, ककुद्मिनी, विशाल, करन्तका, पिवरी, महामाया, महिषी, मानुषी, चण्डा।