वराहपुराणम्

एवं मेरुशिखरेषु विविधाः अन्तर्गिरिकाननाः यथाक्रमं विस्तारपूर्वकं वर्णिताः। ततः रुद्रः महर्षिं प्रति प्रवाचः—अधुना दक्षिणदिशि स्थिताः पर्वतान्तरगिरिकाननाः सिद्धैः समावृताः वर्ण्यन्ते। शिशिरपर्वतस्य पतङ्गपर्वतस्य च मध्ये श्वेतभूमिः अस्ति, यत्र लताः पत्राणि विहायन्ति, वृक्षाः विरलाः दृश्यन्ते। इक्षुक्षेपशिखरे वृक्षैः शोभिते सुखदं वटवनं अस्ति, यत्र पक्षिसंघाः रमन्ते। तत्र फलं महाकूर्मसदृशं शोभते। तत्र बहवः नद्यो निर्मलस्वादुजलवाहिन्यः प्रवहन्ति। तत्र प्रजापतेः कर्दमस्य आश्रमः अस्ति, यत्र बहवः ऋषयः समागता:। तद्वनं शतयोजनपरिमितं गोलाकारं दृश्यते। ताम्राभपर्वतस्य पतङ्गपर्वतस्य च मध्ये महद् सरः अस्ति, यः शतयोजनविस्तीर्णः द्विशतयोजनदीर्घः च। सर्वतः नवसूर्यसदृशैः पद्मैः अलङ्कृतः, असंख्यपुष्पैः, सिद्धैः गन्धर्वैः च समावृतः। तस्य सरसः मध्ये महत् शिखरम् उत्थितम्, शतयोजनदीर्घं त्रिशतयोजनविस्तीर्णं, बहुभिः रत्नैः मणिभिः च शोभितम्। शिखरस्य उपरि रत्नमयद्वारैः तोरणैः च विभूषितः महापथः अस्ति। तत्र विद्याधराणां महापुरं विद्याधरराजः पुलोमः शतसहस्रसंघेन परिवृतः वसति। विखाखापर्वतस्य श्वेतपर्वतस्य च मध्ये सरः अस्ति। तस्य पूर्वतीरे महद् आम्रवनम्, यत्र सर्वत्र सुवर्णवर्णानि, गन्धयुक्तानि, घटसदृशानि आम्रफलानि सन्ति। देवाः गन्धर्वाः च तत्र निवसन्ति। सुमुलपर्वतस्य वसुधारापर्वतस्य च मध्ये भूमिः त्रिशतयोजनविस्तीर्णा पञ्चाशतयोजनदीर्घा अस्ति। सा बिल्वस्थलीति प्रसिद्धा। तत्र फलानि प्रवालसदृशानि, पतितानि फलानि भूमिं सींचन्ति। तत्र गूढप्राणिनः बिल्वफलभक्ष्याः रमन्ते। वसुधारापर्वतस्य रत्नधारापर्वतस्य च मध्ये सुगन्धिकिंशुकवनम्, सदा पुष्पितम्, त्रिशतयोजनविस्तीर्णं शतयोजनदीर्घं, तस्य गन्धः शतयोजनपरिमाणेन व्याप्यते। तत्र सिद्धाः निवसन्ति, जलं च अस्ति। तत्र आदित्यदेवस्य महद् निवासः। प्रतिमासं सूर्यः प्रजापतिः तत्र अवतरति। देवाः अन्ये च तं कालकर्ता इति पूजयन्ति। पञ्चकूटपर्वतस्य कैलासपर्वतस्य च मध्ये भूमिः सहस्रयोजनदीर्घा शतयोजनविस्तीर्णा, हंससदृशश्वेतवर्णा, अल्पप्राणिनां अगम्या, स्वर्गमार्गसदृशी दृश्यते। एवं पश्चिमदिशि स्थिताः पर्वतान्तरगिरिकाननाः वर्ण्यन्ते। सुपार्श्वपर्वतस्य शिखिपर्वतस्य च मध्ये भूमिः शतयोजनपरिमितः, शिलायुक्ता, सदा उष्णा, स्पर्शे कठिनाः। तस्य मध्ये गोलाकारं क्षेत्रं त्रिशतयोजनविस्तीर्णं, यत्र अग्निस्थानम्। तत्र दिव्यः सम्वर्तकाग्निः, लोकसंहारकः, अनिर्द्वारः सदा दहति। कुमुदपर्वतस्य अञ्जनपर्वतस्य च मध्ये भूमिः शतयोजनविस्तीर्णा, अतुलुङ्गस्थलीति प्रसिद्धा, सर्वप्राणिनां अगम्या, पीतफलैः आच्छादिता। तत्र सिद्धैः सेवितं पवित्रं सरः अस्ति, बृहस्पतेः वनं च। पीतश्वेतपर्वतयोः मध्ये महान् कन्दरः, बहुशतयोजनदीर्घः, पद्मैः अलङ्कृतः, भ्रमरनिनादितः। तत्र भगवतः विष्णोः परमं निवासः। श्वेतपर्वतस्य शुक्लपर्वतस्य च मध्ये शिलायुक्तं क्षेत्रं त्रिशतयोजनविस्तीर्णं नव्यशतयोजनदीर्घं, वृक्षरहितम्। तत्र निर्मलसरः, वृक्षैः भूमिपद्मैः च शोभितम्, विविधपद्मैः अलङ्कृतम्। तस्य मध्ये महद् वटवृक्षः पञ्चयोजनपरिमितः। तत्र महेश्वरः नीलवस्त्रधारी वसति, यक्षादिभिः पूजितः। सहस्रशिखरपर्वतस्य कुमुदपर्वतस्य च मध्ये शिखरम्, पञ्चाशतयोजनदीर्घं, द्विशतयोजनविस्तीर्णं, इक्षुक्षेपसदृशं, पक्षिसंघैः सेवितम्, विविधफलैः मधुररसैः च शोभितम्। तत्र इन्द्रस्य दिव्यसंकल्पेन निर्मितः महाश्रमः अस्ति। शङ्खकूटपर्वतस्य ऋषभपर्वतस्य च मध्ये रमणीयं पुरुषस्थलीनाम्ना क्षेत्रम्, बहुयोजनदीर्घम्, सुगन्धिकङ्कोलकफलैः बिल्वफलसदृशैः समृद्धम्। तत्र मदोन्मत्तगजाः अन्ये च रमन्ते। कपिञ्जलपर्वतस्य नागपर्वतस्य च मध्ये भूमिः द्विशतयोजनपरिमिती, शतयोजनपरिमितं क्षेत्रम्, विविधवनैः अलङ्कृतम्, द्राक्षाफलैः खजूरैः च समृद्धम्, वृक्षलताभिः अनेकैः, सरः बहूनि च। पुष्करपर्वतस्य महामेघपर्वतस्य च मध्ये भूमिः षष्टियोजनविस्तीर्णा शतयोजनदीर्घा, ताडपत्रसदृशी समता, वृक्षलतारहितम्। तस्य पार्श्वे चत्वारि महावनानि सरांसि च, प्रत्येकं बहुयोजनपरिमितम्। दश, पञ्च, सप्त, अष्ट, त्रिशतयोजनपरिमितानि, द्विशतयोजनपरिमितानि भूमयः च। तासां काः चिद् पर्वतविनाशेन अतीव भयङ्कराः। एवं पर्वतानां शिखरेषु देवस्थानानि वर्ण्यन्ते। शान्तपर्वते महेन्द्रस्य क्रीडास्थानम्। तत्र देवराजस्य पारिजातवनम् अस्ति। पूर्वपार्श्वे कुञ्जरपर्वतः, तत्र दानवानां प्राचीनपुर्यः अष्ट। वज्रकपर्वते राक्षसानां नीलकसंज्ञकानां बहुशः प्राचीनपुर्यः। महानिलपर्वते विद्याधराणां प्राचीनपुर्यः। किंनराणां पञ्चदशसहस्राणि प्रसिद्धपुर्यः। तत्र देवदत्तः चन्द्रः च राज्ञः किंनराणां गर्विताः अधिष्ठिताः। ताः पुर्यः सुवर्णमयाः, भूमिगतद्वारयुक्ताः। चन्द्रदायपर्वते नागानां निवासः, तत्र गुहायां भूमिगतद्वाराः, दानवाधिपाः स्वस्वराज्ये स्थिताः। वेणुमत्यां विद्याधराणां त्रि पुर्यः शतयोजनविस्तीर्णाः च। तत्र उलूकारोमः महावेत्रः च विद्याधरराजानः अधिष्ठिताः। प्रत्येकपर्वतराजे गरुडः स्वयम् अस्ति। कुञ्जरपर्वते पाशुपतिः सदा वसति। महादेवः नन्दीधारी, शंकरः योगिश्रेष्ठः, अनन्तगणनायकः, आदिपुरुषः तत्र स्थितः। वसुधारायां वसूनां पुष्पधारिणां निवासः। वसुधाररत्नधारयोः शिखरेषु अष्ट सप्त प्राचीनपुर्यः वसूनां सप्तर्षीणां च। एकशृङ्गपर्वते प्रजापतेः ब्रह्मणः चतुर्मुखस्य आसनम्। गजपर्वते देवी महाभूतैः परिवृता वसति। वसुधारायां ऋषयः सिद्धाः विद्याधराः च निवसन्ति। तत्र चौरश्चत्वारिंशत् पुर्यः, महान् प्राकारद्वारयुक्ताः। अनेकपर्वते गन्धर्वाः युद्धकुशलाः वसन्ति, राजराजैकपिङ्गलः तेषां अधिपः। पंचकूटशतशृङ्गयोः सुरराक्षसदानवानां पुर्यः, यक्षाणां शतपुर्यः। ताम्राभायां तक्षकस्य शतपुर्यः। विशाखपर्वते गुहस्य निवासः। श्वेतोदये गन्धर्वाणां महाप्रासादः। हरिकूटे हरिः। कुमुदे किंनराणां निवासः। अञ्जने महाः सर्पाः। सहस्रशिखरे दैत्याः उग्रकर्मणः वसन्ति। तत्र हेममालिनां सहस्रपुर्यः। मुकुटपर्वते पर्वतपक्षे चत्वारि निवासस्थानानि। एवं मेरुपर्वतेषु देवस्थानानि। देवकूटपर्वते नगरविन्यासः वर्ण्यते। तत्र शतयोजनदूरे गरुडस्य जन्मस्थानम्। तस्य पार्श्वे सप्त गन्धर्वपुर्यः त्रिशतयोजनविस्तीर्णाः चत्वारिशतयोजनदीर्घाः। तत्र गन्धर्वाः अग्निसंयुताः बलिनामाः। तत्र सिम्हिकेयपुर्यः त्रिशतयोजनपरिमितिः। तत्र देवकूटे दिव्यऋषीणां कर्माणि दृश्यन्ते। कालकेयपुर्यः अपि अस्ति। दक्षिणान्तर्गिरिसमुच्छ्रये सुनानपुर्यः त्रिशतयोजनविस्तीर्णा द्विषष्टियोजनदीर्घा, रूपवद्विप्रकृताः तस्य स्वामी। हेमकूटमध्ये महादेवस्य वटवृक्षः। कैलासवर्णनम् अधुना। कैलासपर्वते शतयोजनदीर्घं क्षेत्रम्, विश्वमालिकया अलङ्कृतम्। मध्ये सभागृहः, तत्र तटपुष्करनाम्ना दिव्यप्रासादः। तत्र धनदस्य निवासः। तत्र पद्म, महापद्म, मकर, कच्छप, कुमुद, शङ्ख, नील, नन्द, महानिधिः इत्यादि रत्नानि वसन्ति। तत्र लोकपालानां निवासः, चन्द्रादिभिः आरभ्य। मन्दाकिनी नदी प्रवहति, कनकमन्द, मन्दा नाम्ना अन्याः नद्यः च। पूर्वपार्श्वे दश गन्धर्वपुर्यः शतयोजनदीर्घाः त्रिशतयोजनविस्तीर्णाः, सकुबाहुहरिकेश, चित्रसेनादयः तेषां राजानः। पश्चिमशिखरे चत्वारिंशत् यक्षपुर्यः, प्रत्येकं अष्टाशीतियोजनदीर्घः चत्वारिशतयोजनविस्तीर्णः। महामाली, सुनेत्र, चक्रः तेषां नेतारः। दक्षिणपार्श्वे कुञ्जदरीगुहायां किंनराणां शतपुर्यः, समुद्रपर्यन्तम्। तत्र शतराजानः द्रुम, सुग्रीव इत्यादयः। तत्र रुद्रस्य उमायाः विवाहः। गौरी तपः कृतवती, रुद्रः मृगवेषधारी तत्र स्थितः। तत्र सोमः शंकरः च जम्बूद्वीपं निरीक्ष्य स्थितौ। तत्र उमायाः वनम्, किंनरगन्धर्वैः गीतम्, विविधपुष्पलताभिः अलङ्कृतम्, यत्र महेश्वरः अर्धनारीश्वररूपं प्राप्तः। तत्र कार्तिकेयस्य शरद्वनम्। पुष्प, चित्रकौञ्चयोः मध्ये कार्तिकेयः अभिषिक्तः, पूर्वशिखरे सिद्धऋषीणां निवासः, कालपग्रामनाम्ना। तत्र मार्कण्डेय, वसिष्ठ, पराशर, नल, विश्वामित्र, उद्दालकादयः महर्षयः निवसन्ति। पश्चिमपर्वतराजः निषधस्य भागः अधुना शृणु। मध्यशिखरे विष्णु, महादेवस्य निवासः। उत्तरपार्श्वे लम्बा नाम्ना राक्षसपुर्यः त्रिशतयोजनविस्तीर्णा। दक्षिणपार्श्वे भूमिगतपुर्यः। प्रभेदकस्य पश्चिमे देवदानवसिद्धपुर्यः। शिखरे सोमशिला, पूर्णमास्यां सोमः स्वयं तत्र अवतरति। उत्तरपार्श्वे त्रिकूटः, तत्र ब्रह्मा कदाचित् वसति। तत्र अग्निस्थानम्, देवैः मूर्तिमता पूजितम्। एवं एक्याशीत्यधिके अध्याये वर्णनं समाप्तम्। अधुना नदीनां पतनं शृणु। आकाशसमुद्रेण उत्पन्ना नदी आकाशे प्रवहति, इन्द्रस्य गजेन सदा कम्पिता। सा नदी चतुर्भागा मेरुशिखरात् प्रवहति, षष्टिसहस्रयोजनपतनं कृत्वा मेरुं परिक्राम्य चतुर्दिशं गच्छति। सीता, अलकानन्दा, चक्षुभद्रा इत्येताः नाम्ना, पर्वतान् भेदयित्वा पृथिवीं गच्छन्ति, गङ्गा इति प्रसिद्धा। गन्धमादनपर्वते अमरगन्दिका वर्ण्यते, एकत्रिसहस्रयोजनदीर्घा चतुशतविस्तीर्णा। तत्र केतुमालजनाः निवसन्ति—पुरुषाः कृष्णवर्णाः बलिनः, स्त्रियः पद्मवर्णाः रमणीयाः। तत्र महाजक्फलवृक्षाः। तत्र ब्रह्मपुत्रः अधिपः। तत्र जनाः कुण्डात् जलं पीत्वा दशसहस्रवर्षाणि जीवंति, जरारोगरहिताः। पूर्वमाल्यवत्पर्वते पूर्वगन्दिका वर्ण्यते, सहस्रयोजनदीर्घा। तत्र भद्रास्वजनाः भद्रसालवनं च। पुरुषाः श्वेतवर्णाः, स्त्रियः कुमुदवर्णाः, दशसहस्रवर्षायुः। तत्र शैलवर्ण, मालाख्य, कोरज, त्रिपर्ण, नील इत्यादि पंचकुलपर्वताः। तेषां जलात् जनाः पीत्वा जीवंति। तत्र सीता, सुवाहिनी, हंसवती, कासा, महाचक्रा, चन्द्रवती, कावेरी, सुरसा, शाखवती, इन्द्रवती, अंगारवाहिनी, हरितोया, सोमवर्ता, शतह्रदा, वनमाला, वसुमती, हंसा, सुपर्णा, पञ्चगङ्गा, धनुष्मती, मणिवप्रा, सुभ्रमभागा, विलासिनी, कृष्णतोया, पुण्यदा, नागवती, शिवा, शैवलिनी, मणितता, क्षीरदा, वरुणवती, विष्णुपदी, महानदी, हिरण्यस्कन्धवाहा, सुरवती, कामोदा, पताका इत्यादि महानद्यः। गङ्गासमानाः, जन्ममृत्युपापनाशकाः। तत्रान्याः लघुनद्यः अपि असंख्याः। तेषां जलं पीत्वा जनाः दशसहस्रवर्षायुः। रुद्रः उवाच—मम भजनं न कुर्यात्। भद्रास्वजनानां स्वभावः वर्णितः, केतुमालदेशः विस्तारपूर्वकं वर्णितः। निषधपर्वतस्य पश्चिमे कुलाचलदेशीयाः नद्यः वर्ण्यन्ते। सप्तकुलपर्वताः—विशाख, कंबल, जयन्त, कृष्ण, हरित, अशोक, वर्धमान इत्यादयः। तेषां नामानुसारं जनाः।