वराहपुराणम्

तत्र तु महान् वनः आसीत्, यस्य काष्ठानि द्विभुजसमाना, शाखाश्च त्रिहस्तविस्तारा ऊर्ध्वं च प्रसारिता आसन्। तेषां च सुकुमाराणां केसराणां वर्णः, चूर्णितसिंधूरसदृशः, सौम्यः प्रकटितः। सर्वं तद्वनं मनोहारीभिः पुष्पैः सुरभिभिः सुमनसोभिः च पूर्णम्, मदोत्कण्ठितभृङ्गनिनादैः गुञ्जमानं च प्रकाशते। तस्मिन् वने दानवा, दैत्याः, गन्धर्वाः, यक्षाः, राक्षसाः, किन्नराः, अप्सरः, महोरगाश्च विचरन्ति। तत्रैव भगवतः कश्यपस्य प्रजापतेः आश्रमः स्थितः, यत्र सिद्धसंघाः, ऋषयः च समवेताः, नानाविधाश्रमैः च पूरितम्। निलमहामेरोः मध्ये तथा कुम्भपर्वते अपि, सुखा नाम नदी प्रवहति, यस्याः तटे विशालं वनं विस्तृतम्। तत्र सुवर्णतलवृक्षाणां निकुञ्जः शोभनः, रम्यः, पञ्चाशद्योजनविस्तारः, त्रिंशद्योजनपरिमाणः, अर्धक्रोशोन्नतवृक्षसमूहैः युक्तः। तत्र स्थूलकाष्ठयुक्ताः, दृढबला, अचला, कोलिराज्यदण्डोपमा वृक्षाः, वक्राः, महाफलसम्पन्नाः दृश्यन्ते। तेषां सुरभिः, गुणैः च युक्तिः, सिद्धैः सेवितं, तथा ऐरावतः गजेन्द्रः अपि तत्र वसति इति श्रूयते। ऐरावतस्य, रुद्रस्य, देवपर्वतस्य च मध्ये भूमिः सहस्रयोजनविस्तीर्णा, शतयोजनपरिमाणविस्तारयुक्ता दृश्यते। सा भूमिः एकशिलातलसदृशी, निर्झराक्षुप्रदेशा, सर्वत्र जलप्रच्छन्ना, एकपादोनतया। एवं मेरुशिखरसंनिकृष्टा अन्तर्गह्वराणां विस्तारः, हे विप्रश्रेष्ठ, यथाक्रमं यथाविस्तरं च वर्णितः। अथ रुद्र उवाच—दक्षिणदिशि स्थितानां पर्वतान्तरालानां वर्णनं क्रियते। शिशिरपतङ्गयोः मध्ये श्वेतभूमिः, यत्र लतानां पत्रपातनं, वृक्षाणां च न्यूनता दृश्यते। इक्षुक्षेपशिखरे वृक्षशोभिते रम्यः उड्डालकवनः, पक्षिसंघैः सेवितः, स्थितः। तद्वनं महाकूर्मसदृशफलैः शोभते। तत्र बहूनि नद्यः स्वच्छसुरसरसजलानि वहन्ति। तत्रैव प्रजापतेः कर्दमस्य आश्रमः, मुनिसंघैः पूरितः, स्थितः। तद्वनं पूर्णवृत्तं, शतयोजनविस्तारयुक्तम्। ताम्राभपतङ्गयोः मध्ये महाह्रदः, शतयोजनविस्तृतः, द्विशतयोजनदीर्घः, सर्वतः नवीनसूर्यसदृशपद्मैः शोभितः, सिद्धगन्धर्वनिवासश्च। तस्य मध्ये शिखरमेकं, शतयोजनदीर्घं, त्रिंशद्योजनविस्तारयुक्तं, नानारत्नमणिशोभितम्। तत्र मणिद्वारतोरणयुक्ता राजमार्गा शोभन्ते। तत्र विद्याधरनगरे विद्याधरराजः पुलोमः, लक्षसंख्यकपरिवारैः परिवृतः, निवसति। तथैव विखाखाश्वेतयोः मध्ये ह्रदः, तस्य पूर्वतीरे महामायूरिकावनं, सर्वत्र सुवर्णवर्णमहासुगन्धिफलैः, घटपरिमाणफलैः पूरितम्। तत्र देवगन्धर्वाः निवसन्ति। सुमुलवसुधारयोः मध्ये भूमिः त्रिंशद्योजनविस्तीर्णा, पञ्चाशद्योजनदीर्घा, बिल्वस्थली नाम। तत्र प्रवालसदृशफलानि, पतितानि फलानि भूमिं सिक्त्वा तिष्ठन्ति। तत्र गूढजीविनः बिल्वभक्ष्याः वसन्ति। वसुधाररत्नधारयोः मध्ये सुगन्धिकिंशुकवनं, नित्यपुष्पितं, त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं, शतयोजनदीर्घं, तस्य गन्धः शतयोजनपर्यन्तं व्याप्य अस्ति। तत्र सिद्धाः, जलं च सन्निहितम्। तत्र आदित्यदेवस्य महालयः। प्रतिमासं सविता प्रजापतिः तत्र अवतीर्य, देवैः पूज्यते कालकर्ता इति। पञ्चकूटकैलासयोः मध्ये भूमिः सहस्रयोजनदीर्घा, शतयोजनविस्तीर्णा, हंसवर्णा, अल्पधृत्युपलब्ध्या, स्वर्गमार्गोपमा दृश्यते। पश्चिमदिशि पर्वतान्तरालानां वर्णनम् आरभ्यते। सुपार्श्वशिख्योः मध्ये भूमिः शतयोजनपरिमिता, शैलमयी, सदा उष्णा, स्पर्शे दुष्करा। तस्य मध्ये वृत्तप्रदेशः, त्रिंशद्योजनविस्तीर्णः, अग्न्यायतनम्। तत्र दिव्यः संवर्तकाग्निः, लोकसंहारकः, अनिर्वाप्यः, नित्यदग्धः स्थितः। कुमुदाञ्जनयोः मध्ये भूमिः शतयोजनविस्तीर्णा, आतुलुङ्गस्थली नाम, सर्वजनैः अप्राप्या, पीतफलैः आच्छादिता। तत्र तीर्थह्रदः, सिद्धसेवितः, बृहस्पतेर्वनं च अस्ति। पीतश्वेतयोः मध्ये महाविवरः, शतयोजनाधिकः, पद्मशोभितः, भृङ्गनिनादपूर्णः। तत्र विष्णोः परमं धाम। श्वेतपाण्डुपर्वतयोः मध्ये शैलप्रदेशः, त्रिंशद्योजनविस्तीर्णः, नवत्योजनदीर्घः, निर्झराक्षुप्रदेशः। तत्र स्वच्छह्रदः, वृक्षसंयुक्तः, स्थलपद्मशोभितः, नानापद्मालङ्कृतः। मध्ये महावटवृक्षः, पञ्चयोजनपरिमाणः। तत्र महेश्वरः, नीलाम्बरधारी, यक्षादिभिः पूजितः, स्थितः। सहस्रशिखरकुमुदयोः मध्ये शिखरं पञ्चाशद्योजनदीर्घं, विंशत्योजनविस्तीर्णं, इक्षुक्षेपसमानोन्नतम्, पक्षिसंघैः सेवितं, नानाफलमधुररसयुक्तम्। तत्रेन्द्रस्य महाश्रमः, दिव्यसंकल्पेन निर्मितः। शङ्खकूटऋषभयोः मध्ये रम्या पुरुषस्थली, बहुयोजनदीर्घा, गन्धयुक्तकङ्कोलकफलैः, बिल्वफलसमानफलैः पूरिता। तत्र मदोन्मत्तगजादयः वसन्ति। कपिञ्जलनागयोः मध्ये भूमिः द्विशतयोजनदीर्घा, द्विशतयोजनविस्तीर्णा, शतयोजनपरिमितप्रदेशा, नानावनैः, द्राक्षाफलैः, खर्जूरैः, नानावृक्षलतासंयुक्ता, नानाह्रदपूर्णा च। पुष्करमहामेघयोः मध्ये भूमिः षष्टियोजनविस्तीर्णा, शतयोजनदीर्घा, तलहस्तसम, निर्झराक्षुप्रदेशा। तस्य पार्श्वे चत्वारि महावनानि, चत्वारि महाह्रदाः, प्रत्येकं बहुयोजनविस्तीर्णानि। दश, पञ्च, सप्त, अष्ट, त्रिंशत्, विंशत्यात्मकानि प्रदेशाः। केचन तेषां पर्वतविनाशात् भीषणाः। अथ रुद्र उवाच—देवानां पर्वतानां निवासस्थानानि वर्ण्यन्ते। शान्ते पर्वते महेन्द्रस्य क्रीडावनं। तत्रैव पारिजातवनं देवेन्द्रस्य। पूर्वे कुंजरनामकः पर्वतः, तत्र दानवानां प्राचीननगराणि अष्ट स्थितानि। वज्रकपर्वते राक्षसानां नीलकानां, रूपविकारिणां, पुराणनगराणि। महानिले विद्याधराणां पुराणनगराणि। तत्र पञ्चदशसहस्राणि किन्नराणां प्रसिद्धनगराणि। तेषां राजा देवदत्तः, चन्द्रः च। तानी नगराणि सुवर्णमयी, अधःप्रवेशद्वारयुक्तानि। चन्द्रदये नागानां निवासः। तेषां गुह्यद्वाराणि गुहासु, दानवराजानः स्वस्वराज्यनिष्ठिताः। वेणुमत्यां त्रयः विद्याधरनगराणि, प्रत्येकं शतयोजनविस्तीर्णं दीर्घं च। तत्र विद्याधरराजा उलूकरोमाः, महावेत्रः च। प्रतिपर्वतराजे गरुडः स्वयमेव। कुंजरपर्वते पाशुपतिः सदा स्थितः। महादेवः, वृषध्वजः, शंकरः, योगिनां श्रेष्ठः, अनन्तसेनापतिः, आदिपुरुषः, तत्र संस्थितः। वसुधरायां वसूनां पुष्पवतीनाम् आस्पदं। वसुधाररत्नधारयोः शिखरे अष्ट, सप्त नगराणि वसूनां सप्तर्षीणां च। एकशृङ्गे प्रजापतेः, चतुर्मुखब्रह्मणः स्थानम्। गजपर्वते देवी स्वयम्, महाभूतसंघपरिवृता, स्थिता। वसुधरायां मुनिसिद्धविद्याधरनिवासः। चतुःशीत्यधिकानि नगराणि, महाप्राकारतोरणानि। अनेके पर्वते गन्धर्वाणां निवासः, तेषां राजा राजराजैकपिङ्गलः। पंचकूटशतशृङ्गयोः देवदानवराक्षसानां नगराणि, यक्षाणां शतं नगराणि। ताम्रभायां तक्षकस्य शतपुर्युक्ता पुरी। विशाखपर्वते गुहस्य निवासः। श्वेतोदये गन्धर्वमहालयः। हरिकूटे हरिः। कुमुदे किन्नराणां निवासः। अञ्जने महोरगाः। सहस्रशिखरे दैत्यनिवासः, कोपसम्पन्नाः। तत्र हेममालिनां सहस्रनगराणि। मुकुटे पर्वतपक्षे चत्वारि स्थानानि। एतेषु मेरुपर्वतेषु देवालयानि। देवकूटे पर्वतसीम्नि नगरविन्यासः। तत्र शतयोजनदूरे गरुडस्य जन्मस्थानम्। तत्र सप्त गन्धर्वनगराणि, प्रत्येकं त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं, चत्वारिंश्योजनदीर्घं। तत्र गन्धर्वाः अग्नेयाः नाम्ना, बलशालिनः। तत्र सिम्हिकेयस्य नगरी, त्रिंशद्योजनपरिधिः। तत्र देवर्षिकृत्यं दृश्यते। कालकेयानां नगरी अपि तत्र। दक्षिणपार्श्वे सुनान् नाम नगरी, त्रिंशद्योजनविस्तीर्णा, द्विषट्षष्टियोजनदीर्घा, रूपविकारिणां। हेमकूटमध्ये महादेवस्य वटवृक्षः। कैलासवर्णनम् आरभ्यते। कैलासस्य पार्श्वे शतयोजनदीर्घं क्षेत्रम्, लोकमालया अलङ्कृतम्। मध्ये सभा, तत्र तट्पुष्करं दिव्यप्रासादः। स प्रासादः धनदस्य निवासः। तत्र पद्म, महापद्म, मकर, कच्छप, कुमुद, शङ्ख, नील, नन्द, महानिधयः स्थिताः। तत्र लोकपालानां, सोमादीनां, निवासः। तत्र मन्दाकिनी नदी प्रवहति, कनकमण्डा, मन्दा च अन्याश्च नद्यः। पूर्वे दश गन्धर्वनगराणि, प्रत्येकं शतयोजनदीर्घं, त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं, शाकुबाहुहरिकेश, चित्रसेनादिभिः शास्यन्ते। पश्चिमे चत्वारिंशत् यक्षनगराणि, प्रत्येकं अशीतियोजनदीर्घं, चत्वारिंश्योजनविस्तीर्णं, महामालिः, सुनेत्रः, चक्र इत्यादयः नायकाः। दक्षिणे कुंजदरीगुहासु किन्नराणां शतनगराणि, समुद्रपर्यन्तानि। तत्र द्रुम, सुग्रीवप्रमुखाः शतकिङ्कराः। तत्रैव रुद्रस्य उमायाः च विवाहः अभवत्। गौरी तपश्चकार, रुद्रः मृगवेषधारी तत्र स्थितः। तत्र सोमः शंकरश्च जम्बूद्वीपं निरीक्ष्य स्थितौ। तत्र उमायाः वनं, किन्नरगन्धर्वगणगीतं, नानालतानां पुष्पशोभितम्, यत्र महेश्वरः अर्धनारीश्वररूपम् अलभत। तत्र शरद्वनं कार्तिकेयस्य। पुष्पचित्रकौञ्चयोः मध्ये कार्तिकेयः अभिषिक्तः, पूर्वपार्श्वे सिद्धर्षिग्रामः कालापग्रामः। तत्र मार्कण्डेय, वसिष्ठ, पराशर, नल, विश्वामित्र, उद्दालकादीनां तपोवनानि सहस्रशः। पश्चिमस्य निष्ठधस्य भागे श्रृणु। मध्ये विष्णुमहेश्वरयोः निवासः। उत्तरपार्श्वे लम्बा नाम राक्षसानां महापुरम्, त्रिंशद्योजनविस्तीर्णम्। दक्षिणे अधःपुरी। प्रभेदकस्य पश्चिमे देवदानवसिद्धनगराणि प्राचीनानि। तस्य शिखरे सोमशिला, पूर्णचन्द्रे सोमः स्वयम् अवतीर्य तिष्ठति। उत्तरपार्श्वे त्रिकूटः, तत्र कदाचित् ब्रह्मा स्थितः। तत्र अग्नेः निवासः, देवैः मूर्तिमान् पूज्यते। एवं एक्याशीत्यधिके अध्याय समाप्ते, वराहपुराणे दिव्यशास्त्रे। अथ रुद्रः—नद्यावतरणं शृणु। व्योमसमुद्रः, तेनैव नाम्ना प्रसिद्धः, व्योमगामिनीं नदीं प्रसूतवान्। सा नदी इन्द्रगजेन्द्रेण सदा कम्प्यमाना, चत्वार्यशीतिसहस्रपरिमाणोन्नता, मेरुशोभां जनयति। मेरुशिखरस्य पार्श्वतः सा नदी चतुर्धा विभज्यते। षष्टिसहस्रयोजनपर्यन्तं पतित्वा, मेरुं परितः भ्रमित्वा, चतुर्दिशं प्रवहन्ति—सीता, अलकानन्दा, चक्षुभद्रा नाम्ना। ताः सर्वाः शतसहस्रपर्वतान् भित्त्वा भूर्लोकं गच्छन्ति, तस्मात् गङ्गेति कथ्यन्ते। गन्धमादनपार्श्वे अमरगण्डिका नाम नदी, एकत्रिंशत्सहस्रयोजनदीर्घा, चतुःशतविस्तीर्णा। तत्र केतुमालजनाः वसन्ति, पुरुषाः कृष्णवर्णाः, बलवन्तः, स्त्रियः पद्मवर्णाः, सुन्दर्यः। तत्र महाजकृन्दवृक्षाः। तत्रैव ब्रह्मपुत्रः अधिपः। तत्र कूपोदकेन जनाः दशसहस्रवर्षपर्यन्तं, जरारोगविवर्जिताः, जीवन्ति। माल्यवतः पूर्वे पार्श्वे पूर्वगण्डिका नाम नदी, सहस्रयोजनपरिमितशिखरात् प्रवहति। तत्र भद्राश्वजनाः, भद्रशालवनं च। पुरुषाः शुक्लवर्णाः, स्त्रियः कुमुदवर्णाः, दशसहस्रवर्षायुः। तत्र पञ्च कुलपर्वताः—शैलवर्ण, मालाख्य, कोरज, त्रिपर्ण, नील। तेषां नाम्ना प्रदेशाः, तेषां जलनिवासिनः।