सर्वेभ्यः नमः। इदानीं वराहपुराणस्य दिव्येषु अध्यायेषु निर्दिष्टं महद् वर्णनं एकीकृत्य कथयामि। मेरुशिखरे दिव्यं कमलं विद्यमानम्। तस्य अनन्तानि पत्राणि उदयिन्याः सूर्यस्य दीप्त्या प्रकाशन्ति, सदा मधुरं विकसन्ति, सुमधुरं चक्राकारं चलन्ति। तस्य मध्ये रम्याणि पुंस्कलानि केसराणि सन्ति; मदोत्कटभृङ्गानां गुञ्जायमानैः कुसुमगुच्छैः शोभितम्। तस्य केन्द्रे देवी श्रीः सदा निवसति; लक्ष्मीः साक्षात् तत्र अवस्थिताः, न संशयः। तस्य सरसः तटे सिद्धैः सदा सेव्यमानं महद् बिल्ववाटिकं स्थितम्। तत् सदा पुष्पफलयुक्तं, मनोहरं महद् वनम्। शतयोजनविस्तीर्णं द्विशतयोजनदीर्घं, अर्धक्रोशोन्नतानि शिखराणि, सहस्रशाखाभिः महावृक्षैः सर्वतः आवृतम्। तत्र फलानि सहस्रशः, हरितवर्णानि, सुरभिणि, अमृतसदृशरुचि, नगाडिसमविस्तीर्णानि। पतितानि फलानि भूमिं वनान्तरे च व्याप्यन्ति; तद् स्थानं सर्वलोकेषु श्रीवनमिति प्रसिद्धम्। तत्र अष्टदिक् देवैः, सिद्धैः, मुनिभिः बिल्वफलभक्षकैः पुण्यकर्मभिः सेव्यमानं श्रीः सदा तिष्ठति। सिद्धगणैः सेव्यमाना। पर्वताधिपतीनां रत्नशिखराणां मध्ये शतयोजनविस्तीर्णं द्विशतयोजनदीर्घं स्थानं भवति। तत्र निर्मलं कमलवाटिकं सिद्धचारणैः सेवितम्; तत्र लक्ष्म्या धृतं कमलं सततं दीप्यमानम्। तत् वनं महावृक्षैः अर्धक्रोशोन्नतानि शिखराणि, सुवर्णमयीं शाखाभिः शोभितम्। वृक्षाणां दण्डौ द्विबाहुप्रमाणौ, शाखा त्रिहस्तविस्तीर्णाः, तेषां केसराणि गिरिकन्दसदृशानि। सर्वं वनं सुरभिपुष्पैः, रम्यकुसुमैः, मदोत्कटभृङ्गगुञ्जितैः दीप्तिमत्। तत् वनं दानवैर्, दैत्यैः, गन्धर्वैः, यक्षैः, राक्षसैः, किन्नरैः, अप्सराभिः, महाभोगैः सेवितम्। तत्र भगवतः कश्यपस्य आश्रमः, सिद्धसाधुभिः कुटीभिः पूर्णः। नीलमहापर्वतस्य कुम्भपर्वतस्य च मध्ये सुखा नाम नदी प्रवहति; तस्य तटे महद् वनं स्थितम्। तत्र रम्यं तालवाटिकं पञ्चाशद्योजनदीर्घं त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं, अर्धक्रोशोन्नतानि वृक्षाणि। तत्र महाबलिनः दृढा अतुल्यशक्तिवृक्षाः, घनदण्डसदृशाः, वक्रफलयुक्ताः, सुरभिः, गुणयुक्ताः; तत्रैव ऐरावतः गजः वसति। ऐरावत, रुद्र, दिव्यपर्वतानां मध्ये सहस्रयोजनदीर्घं शतयोजनविस्तीर्णं भूमिः। सर्वं स्थलम् एकशिलापट्टिकम्, वृक्षशाखारहितम्, सर्वत्र जलैः एकपादोन्नतैः आवृतम्। एवं मेरुशिखरे अन्तःकन्दराणि क्रमशः विस्तरेण वर्णितानि। अधुना दक्षिणदिक्कन्दरेषु सिद्धैः सेव्यमानानि वर्ण्यन्ते। शिशिरपर्वतपतङ्गपर्वतयोः मध्ये श्वेतभूमिः, तत्र लतानां पत्रपातनं, वृक्षानाम् अल्पता। इक्षुक्षेपशिखरे वृक्षैः शोभिते, रम्यं उदुम्बरवाटिकं, पक्षिसमूहैः सेवितम्। तत्र फलानि महाकूर्मसदृशानि शोभन्ते। तत्र बहवः नद्यः शुद्धमधुरं जलं वहन्ति। तत्र कर्दमस्य प्रजापतेः आश्रमः, मुनिगणैः पूर्णः। तत् वनं शतयोजनवृत्तम्। ताम्राभपतङ्गयोः मध्ये महद् सरः, शतयोजनविस्तीर्णं द्विशतयोजनदीर्घं, सर्वतः नवसूर्यसदृशैः कमलैः शोभितम्। तत्र सिद्धगन्धर्वैः सेवितम्। तस्य मध्ये शिखरः शतयोजनदीर्घः त्रिंशद्योजनविस्तीर्णः, बहुरत्नमणिशोभितः। तस्य शीर्षे रत्नद्वारैः, तोरणैः शोभिता महापथिका। तत्र विद्याधरनगरम्, विद्याधरराजः पुलोमः शतसहस्रैः अनुयायिभिः सेवितः। विखाखाश्वेतपर्वतयोः मध्ये सरः। तस्य पूर्वतटे महद् आम्रवाटिकं, सर्वत्र सुवर्णवर्णफलयुक्तं, सुरभि, घटसमविस्तीर्णफलयुक्तम्। देवगन्धर्वैः सेवितम्। सुमुलवसुधारयोः मध्ये त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं पञ्चाशद्योजनदीर्घं भूमिः। तत्र बिल्वस्थली नाम, तत्र फलानि प्रवालसदृशानि, पतितानि फलानि भूमिं सींचन्ति। तत्र गूढप्राणिनः बिल्वफलभक्षका वसन्ति। वसुधाररत्नधारयोः मध्ये सुरभिकिंशुकवाटिका, सदा विकसन्ति, त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं शतयोजनदीर्घं, तस्य गन्धः शतयोजनपर्यन्तं व्याप्यते। तत्र सिद्धैः सेव्यमानं, जलयुक्तं। तत्र आदित्यदेवस्य महद् स्थानम्; प्रतिमासं सूर्यः तत्र अवतीर्य, देवैः पूज्यते। पञ्चकूटकैलासयोः मध्ये सहस्रयोजनदीर्घं शतयोजनविस्तीर्णं भूमिः, शुक्लहंससदृशं, अल्पजनैः अतीत्यं, स्वर्गमार्गसदृशम्। पश्चिमदिक्कन्दरेषु सुपार्श्वशिखिपर्वतयोः मध्ये शतयोजनवृत्तम्, शिलायुक्तं, सदा उष्णं। तस्य मध्ये त्रिंशद्योजनवृत्तं अग्निस्थली, तत्र दिव्यः सम्वर्तकाग्निः सदा निर्भृत्यनलः दहति। कुमुदाञ्जनयोः मध्ये शतयोजनविस्तीर्णं आतुलुंगस्थली नाम, सर्वजनैः अतीत्यं, पीतफलयुक्तम्। तत्र पुण्यसरोवरम्, सिद्धैः सेवितम्, बृहस्पतेः वनम्। पीतश्वेतपर्वतयोः मध्ये महद् कन्दरम्, शतशः योजनदीर्घम्, कमलैः शोभितम्, भृङ्गगुञ्जितैः पूर्णम्। तत्र परमं विष्णोः स्थानम्। श्वेतपाण्डुपर्वतयोः मध्ये शिलायुक्तं त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं नवतियोजनदीर्घं स्थानम्, वृक्षरहितम्। तत्र शुद्धसरोवरम्, वृक्षैः, स्थलकमलैः, विविधकमलैः शोभितम्। तस्य मध्ये महद् वटवृक्षः पञ्चयोजनमितः। तत्र महेश्वरः नीलवस्त्रधारी, यक्षैः पूज्यते। सहस्रशिखरकुमुदयोः मध्ये पञ्चाशद्योजनदीर्घं विंशद्योजनविस्तीर्णं शिखरम्, इक्षुक्षेपसदृशोन्नतम्, पक्षिसमूहैः सेवितम्, विविधफलमधुररसयुक्तम्। तत्र इन्द्रस्य दिव्याश्रमः। शङ्खकूटृषभयोः मध्ये रम्यं पुरुषस्थली नाम भूमिः, योजनशः दीर्घा, सुरभिकङ्कोलकफलयुक्ता, बिल्वफलसमविस्तीर्णा। तत्र मदोत्कटगजादयः वसन्ति। कपिञ्जलनागयोः मध्ये द्विशत्योजनविस्तीर्णं द्विशत्योजनदीर्घं भूमिः, शतयोजनपरिमितम्, विविधवनैः शोभितम्, द्राक्षाखजूरगुच्छैः, वृक्षलतासमूहैः, सरोवरैः पूर्णम्। पुष्करमहामेघयोः मध्ये महद् भूमिः षष्टियोजनविस्तीर्णं शतयोजनदीर्घं, ताडिसदृशम्, वृक्षरहितम्। तस्य पार्श्वे चत्वारि महावनानि, सरांसि, योजनशः विस्तीर्णानि। दश, पञ्च, सप्त, अष्ट, त्रिंशत्, विंशत्योजनविस्तीर्णानि भूम्यः; किञ्चिद् अत्यन्तभीषाणानि पर्वतानां विनाशेन। इदानीं पर्वतेषु देवस्थानानि वर्ण्यन्ते। शान्तपर्वते महेन्द्रस्य क्रीडास्थानम्। तत्र देवाधिपस्य पारिजातवाटिका। तस्य पूर्वे कुन्जरपर्वतः, तत्र दानवानां प्राचीनानि अष्टनगराणि। वज्रकपर्वते नीलकाख्यराक्षसानां प्राचीनानि नगराणि। महानीलपर्वते विद्याधरनगराणि। किन्नराणां पञ्चदशसहस्रनगराणि, देवदत्तचन्द्रादयः किन्नरराजानः। तानि नगराणि सुवर्णमयी, भूमिगतद्वारयुक्तानि। चन्द्रदये नागानां नगराणि, गुहासु भूमिगतद्वाराणि; दानवाधिपतयः स्वभूमिषु स्थिताः। वेणुमत्यां त्रिणि विद्याधरनगराणि, शतयोजनविस्तीर्णानि। उलुकरोममहावेत्रादयः विद्याधरराजानः। प्रत्येकपर्वताधिपतौ गरुडः अस्ति। कुन्जरपर्वते पशुपतिः सदा स्थितः। महादेवः वृषवाहनः, शङ्करः योगिश्रेष्ठः, अनन्तगणाधिपः, आदिपुरुषः तत्र स्थितः। वसुधारे वसूनां पुष्पधारिणां स्थानम्। वसुधाररत्नधारयोः शीर्षे अष्टसप्त नगराणि, वसूनां सप्तर्षीणां च। एकशृंगे प्रजापतेः ब्रह्मणः स्थानम्, चतुर्मुखस्य। गजपर्वते देवी स्वयं महाभूतैः परिवृता स्थितम्। वसुधारे सिद्धमुनिविद्याधराणां निवासः, चत्वार्यशीतिः नगराणि, महाप्राकारद्वारयुक्तानि। अनेकपर्वते गन्धर्वाणां युद्धकुशलानां निवासः, राजराजैकपिङ्गलः अधिपः। पञ्चकूटशतशृंगे सुरराक्षसदानवानां नगराणि; यक्षाणां शतनगराणि। ताम्रभे तक्षकस्य शतनगरम्। विशाखपर्वते गुहस्य स्थानम्। श्वेतोदये गन्धर्वाणां महाप्रासादः। हरिकूटे हरिः स्थितः। कुमुदे किन्नराणां निवासः। अञ्जने महाभोगाः। सहस्रशिखरे दैत्यस्थानम्, क्रूरकर्मणः। हेममालिनां सहस्रनगराणि। मुकुटे पर्वतपक्षे चत्वारि स्थानानि। मेरुपर्वतेषु देवस्थानानि। देवकूटपर्वते नगरविन्यासः; तत्र शतयोजनदूरस्थं गरुडस्य जन्मस्थानम्। तस्य पार्श्वे सप्त गन्धर्वनगराणि, त्रिंशद्योजनविस्तीर्णानि, चत्वारिंशद्योजनदीर्घानि। तत्र अग्नेयगन्धर्वाः बलिनः। तत्र सिम्हिकेयस्य नगरम्, त्रिंशद्योजनवृत्तम्। तत्र देवकूटे दिव्यऋषिणां कर्माणि दृश्यन्ते। कालकेयस्य नगरम् अपि तत्र। दक्षिणान्तर्गिरौ सुनननगरम्, त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं द्विषष्टियोजनदीर्घं, रूपान्तरकृतानां नगरम्। हेमकूटमध्ये महादेवस्य वटवृक्षः। कैलासवर्णनम्। कैलाससोपाने शतयोजनदीर्घं क्षेत्रम्, लोकमालया शोभितम्। तस्य मध्ये सभागृहः। तत्र दिव्यप्रासादः तत्पुष्करः, धनदस्य स्थानम्। तत्र पद्म, महापद्म, मकर, कच्छप, कुमुद, शङ्ख, नील, नन्द, महानिधयः निधयः स्थिताः। तत्र लोकपालानां स्थानम्, चन्द्रादिभिः आरभ्य। तत्र मन्दाकिनी, कनकमन्दा, मन्दा नद्यः प्रवहन्ति। अन्याः नद्यः अपि। पूर्वशिखरे दश गन्धर्वनगराणि, शतयोजनदीर्घं त्रिंशद्योजनविस्तीर्णम्, सकुबाहुहारीकेश, चित्रसेनादिभिः अधिपैः। पश्चिमशिखरे चत्वारिंशत् यक्षनगराणि, अशीतियोजनदीर्घं चत्वारिंशद्योजनविस्तीर्णम्; महामाली, सुनेत्र, चक्रादयः प्रमुखाः। दक्षिणे कुन्जदरीगुहासु शतकिन्नरनगराणि, समुद्रपर्यन्तम्; तत्र शतकिन्नरराजानः, द्रुम, सुग्रीवादयः। तत्र रुद्रस्य उमायाः विवाहः; गौरी तपः कृतवती, रुद्रः मृगरूपे स्थितः। तत्र सोमः शङ्करः च जम्बुद्वीपं निरीक्ष्य स्थितौ। तत्र उमायाः वाटिका, किन्नरगन्धर्वगणैः गीत्या शोभिता, बहुलतानां पुष्पैः अलङ्कृता; तत्र महेश्वरः अर्धनारीश्वररूपं प्राप्तः। तत्र कार्तिकेयस्य शरद्वनम्। पुष्पचित्रकौञ्चयोः मध्ये कार्तिकेयः अभिषिक्तः; पूर्वसोपाने सिद्धमुनिनां कालापग्रामः। तत्र मार्कण्डेय, वसिष्ठ, पराशर, नल, विश्वामित्र, उद्दालकादीनां महानां मुनिनां सहस्राश्रमाणि। पश्चिमपर्वताधिपतेः निषधस्य वर्णनम्। तस्य मध्यशिखरे विष्णुमहेश्वरयोः स्थानम्। उत्तरसोपाने लम्बनगरम्, त्रिंशद्योजनविस्तीर्णम्, राक्षसानां नगरम्। दक्षिणे भूमिगतनगरम्। प्रभेदकस्य पश्चिमे देवदानवसिद्धानां प्राचीननगराणि। तस्य शिखरे सोमशिला, पूर्णिमायां सोमः स्वयं अवतीर्यति। उत्तरसोपाने त्रिकूटः, तत्र ब्रह्मा कदाचित् स्थितः। तत्र अग्निस्थानम्, देवैः साक्षात् पूज्यः। इदानीं नदीनां पतनम्। आकाशसागरः नाम्ना प्रसिद्धः, तस्मात् आकाशगङ्गा उद्भवति। सा इन्द्रगजेन सदा कम्पिता, चतुर्विंशत्युत्तरेण चतुर्विंशत्युत्तरेण ऊर्ध्वं प्रवहति, मेरुशिखरं शोभयन्ति। मेरुशिखरस्य पार्श्वे सा चतुर्धा विभज्यते, षष्टिसहस्रयोजनदीर्घं पतित्वा, मेरुं प्रदक्षिणं कृत्वा, चतुर्दिक् प्रवहन्ति—सीता, अलकानन्दा, चक्षुभद्रा नाम्ना। ताः नद्यः शतसहस्रपर्वतान् विदार्य भूमिं गच्छन्ति, गङ्गा नाम्ना प्रसिद्धा। गन्धमादनपर्वतपार्श्वे अमरगन्दिका वर्ण्यते, एकत्रिंशत्सहस्रयोजनदीर्घा चतुश्चत्वारिंशद्योजनविस्तीर्णा। तत्र केतुमालजनाः निवसन्ति—पुरुषाः कृष्णवर्णाः, बलिनः; स्त्रियः पद्मवर्णाः, सुन्दरीः। तत्र महोदुम्बरवृक्षाः। तत्र ब्रह्मपुत्रः अधिपः।