रुद्रः उवाच— यत् परिकर्पस्य मूलम् उच्यते, यः मेरुश्च मध्यभागः, स तु सहस्रयोजनविस्तीर्णः परिमाणेन ज्ञायते। तत्र, मेरुश्च राजतुल्यः पर्वतानां आधारः, अष्टचत्वारिंशद्योजनपरिधिः इति प्रसिद्धः। तत्र तेषु अनन्तेषु पर्वतेषु, बहवः उच्चतमाः पर्वताः दृश्यन्ते; अष्टसु दिशासु अपि पुनः शुभाश्च सीमापर्वताः स्थिताः। पूर्वदिशि जठरः देवकूटश्च पर्वतौ, पूर्वपश्चिमदिशि संस्थितौ, तौ च प्राज्ञैः अष्टदिक्पर्वतौ इति कथ्येते। स मेरुः, हे द्विजश्रेष्ठ, यः सुवर्णमयः पर्वतः इति प्रसिद्धः, तस्य अहं अधुना आधारान् वर्णयिष्यामि, शृणु। चत्वारः मेरोः महाधाराः चतुर्दिक्षु स्थापिता, येन सप्तद्वीपवती पृथ्वी स्थिरा भवति, न च कम्पते। तेषां प्रत्येकस्य दशसहस्रयोजनविस्तारः, समतलविपुलः, हरितालरेणुना शोभितः। तानि पर्वतानि रञ्जकपाषाणैः सुवर्णेन च भूषितानि, रत्नखचितानि, सिद्धनिवेशैः रम्यविहारैश्च सुषोभितानि। मेरोः पूर्वे मन्दरः, दक्षिणे गन्धमादनः, पश्चिमे विपुलः, उत्तरस्यां सुपार्श्वः इति चत्वारः पर्वताः तिष्ठन्ति। एतेषां चतुर्णां शिखरेषु चत्वारि महावृक्षाणि प्रतिष्ठितानि, देवान् दानवान् अप्सरसोऽपि सेवमानाः, सर्वगुणसमन्विताः। मन्दरशिखरे कदम्बवृक्षः स्थितः, दीर्घशाखान्वितः, पुण्यः कदम्बः। स पुष्पैः घटसमैः, विकसितकेसरैः, सुरभिगन्धयुक्तः, सर्वकालेषु विकसन् शोभते। स वृक्षः सर्वतः लोकैः भूतैश्च परिवृतः, तस्य गन्धः सहस्रयोजनपर्यन्तं दिशः पूरयति। एषः कदम्बवृक्षः भद्राश्व इति प्रसिद्धः, वर्षपर्वतसमुत्पन्नः, रम्यः, शोभनः, महावृक्षेषु श्रेष्ठः, यत्र हृषीकेशः स्वयम् सिद्धगणैः पूज्यते। तस्मिन्नेव पुण्ये कदम्बे, विष्णुः हयशिराः रूपेण आगत्य, उत्तमं चामरं प्राप्तवान्, पुनः पुनः तस्य शिखरं आरोहन्। स एव द्विपदां नाथः तं देशं दृष्ट्वा, तेनैव नाम्ना स भद्राश्व इति प्रसिद्धः, नात्र शंका। दक्षिणस्यां पर्वतशिखरे, देवैः पूजिते, जम्बुवृक्षः स्थितः, यः त्वरितं पुष्पफलप्रदाता, विशालशाखायुतः। तस्य फलानि अतीव महान्ति, मधुराणि, स्निग्धानि, अमृतोपमानि, तानि पर्वतशिखरम् उपतपतन्ति। तस्मात् श्रेष्ठात् पर्वतात् दिव्या जाम्बूनदी नदी प्रवहति, फलरसयुक्ता। तत्रैव जाम्बूनदं नाम सुवर्णम् उत्पद्यते, अग्निसमप्रभम्, देवानां भूषणम्, पापहरं च। देवाः दानवाः गन्धर्वाः यक्षराक्षसगुह्यकाः च, जम्बुफलरसस्य प्रवाहं पीत्वा, अमृतवत् आस्वादयन्ति। स जम्बुवृक्षः दक्षिणदिशि ध्वजः, लोकेषु प्रसिद्धः; तस्मात् मनुष्याः जम्बुद्वीप इति तं देशं कथयन्ति। महाविपुलस्य पर्वतस्य दक्षिणे, विशालः पुण्यः शृङ्ग इति उदुम्बरवृक्षः जातः। स वृक्षः उन्नतः, स्थूलकाण्डः, नानाभूतनिवासः, रम्यफलसमन्वितः, सर्वकालेषु मनोहरः, घटसमफलः। स वृक्षः केतुमालानां ध्वजः, देवगन्धर्वैः सेवितः; स केतुमाल इति प्रसिद्धः। केतुमाल इति नाम्नः व्युत्पत्तिं शृणु। समुद्रमन्थनसमाप्तौ, तस्य काण्डे माल्यं न्यस्तम्; इन्द्रेण च कैत्यध्वजः मालया भूषितः, तेन स केतुमाल इति प्रसिद्धः। तस्मात् तद्विशिष्टं देशं केतुमाल इति लोके प्रसिद्धम्। सुपार्श्वस्यां पर्वतशिखरे महान् वटवृक्षः स्थितः, विस्तीर्णकाण्डः, त्रियोजनपरिमण्डलः। स सर्वतः माल्यगुच्छैः, पुष्पमालाभिः, शाखाभिः च शोभितः, सिद्धैः सेवितः। सदा सुवर्णफलयुक्तः, घटसमन्यः लम्बमानः; एषः उत्तरकुरूणां ध्वजवृक्षः। तत्र सप्त प्रसिद्धाः कुरवः, ब्रह्मणः मानसपुत्राः, सनत्कुमारस्य अनुजाः, कीर्तिमन्तः। तस्मिन्नेव स्थाने, लोकः अनाद्यन्तः, महात्मभिः ज्ञाननिष्ठैः विरक्तैः च वास्यते। तेषां सप्तानां महात्मनाम् नाम्ना, स देशः उत्तरकुरवः इति सदा स्वर्गे च पृथिव्यां च प्रसिद्धः। रुद्रः पुनरुवाच— अधुना चतुर्दिक्प्रकाशमानानां चतुर्णां मुख्यपर्वतानां वर्णनं करिष्यामि, ये रम्याः पक्षिस्वरैः पूरिताः। तेषां शिखराणि नानापक्षिभिः शोभितानि, देवैः सुरस्त्रीभिः च क्रीडाभूमयः। तत्र किंनरगीतैः गुञ्जमानाः, शीतलमन्दसुगन्धवातैः सेव्यमानाः, अधिकं शोभन्ते। शृणुत, पापविनाशिनः, तेषां नामानि— पूर्वे चैत्ररथः, दक्षिणे गन्धमादनः, उभौ सुस्वच्छतोययुक्तौ, नवखंडैः विभक्तौ। तत्र तेषु प्रदेशेषु, उपवनानि देव्या रम्याणि, यत्र सा देव्यो विविधेषु स्थलेषु क्रीडन्ति। ते प्रदेशाः रम्याः, पक्षिस्वरैः पूरिताः, रत्नविचित्रतीर्थैः शोभिताः, पुण्यतोयसमन्विताः। नानावारिव्यवहारैः महाशब्दाः सञ्जायन्ते; शाखाः लम्बमानाः, पक्षिप्रवृन्दैः भ्रमरैः च गुञ्जन्ति। तत्रैव सरांसि, पद्मोत्पलशतपत्रैः शोभितानि, चत्वारः पर्वताः तेषु नानाविशेषैः विभूषिताः दृश्यन्ते। एवं रुद्रेण मेरुपर्वतस्य चतुर्दिकुस्थितानां पर्वतानां, तेषां च शिखरस्थवृक्षाणां, तदुपवनेषु रमणीयप्रदेशानां, तेषां च पुण्यतोयनदीनाम्, देवगन्धर्वयक्षरक्षितानां च रम्यकथां पुण्यां च विस्तारतः कथिता।