वराहपुराणम्

तत्र तु महद् ईशानस्य महात्मनः तेजो दृश्यते, यः सहस्रसूर्यप्रभया दीप्तिमान् महद् दिव्यप्रासादे नित्यं निवसति। तत्र देवगणाः समागत्य स्वयं चतुर्मुखं प्रभुं सम्यगुपचक्रिरे, तान् हविरुपहारैः सस्नेहं सस्मितं च नमस्कृत्य पूजयन्ति। तत्र दिव्यकालमितेषु दिनेṣu, ये महात्मानः शुद्धचित्ताः धर्ममार्गानुगाः ब्रह्मचर्यं समाचरन्। ते च सम्यगुपास्य हविराशिताः पितृदेवताभ्यर्चनरताः, गृहस्थधर्मनिष्ठाः, नम्राः अतिथिप्रियाश्च भवन्ति। एते गृहस्थाः शुद्धकर्माणः विरक्ताः, धृतिमन्तः, आत्मसंयमदानैः तपसा च पापं दग्ध्वा विशुद्धाः सन्ति। तेषां वासः तु शुद्धं निर्मलम् अक्षरं च ब्रह्मलोकं परं गतिं, सर्वलोकात् परं, चतुर्दशसहस्रयोजनविस्तीर्णं, विदुः। तस्मात् परतः तु शोभनं कृष्णं दीप्तं च शैलं, यः नवसूर्यसमप्रभः, तत्रान्यः परमश्च शैलः रत्नसंधिभिः शोभितः दृश्यते। तत्र रत्नविविधैः पूर्णेषु गृहेषु, रत्नतोरणैश्च भूषितेषु, मेरुं सर्वतः परिवृत्य, तानि निवेशनानि स्थितानि। तत्रैव परमश्चक्रपाट इति गिरिः, त्रिंशत्सहस्रयोजनपरिमाणः, तथा जरुधिरिति पर्वतराजः, एते उत्तरगिरयः प्रसिद्धाः। अधुना, तेषां मुख्येषु उत्तरगिरेषु, तटाकान्तरालानि च शृणु। चक्रपाटात् निष्क्रान्ता नदी, दशयोजनविस्तीर्णा, ऊर्ध्वगामिनी, पृथिव्याम् स्थापिताऽस्ति। सा नदी अमरावतीपुर्यां प्रवहन्ती, शशिप्रभेव शोभते; सा यदि छादयति, सूर्यचन्द्रतारागणाः अपि तत्र न दृश्यन्ते। ये द्विजश्रेष्ठाः, सन्ध्यायां प्रातः सायं च, सर्वद्विजातीन् अष्टौ च परमशैलान् तुष्टिं यान्ति, ते तत्र सेवां कुर्वन्ति। सा दीप्तिः, यः प्रकाशः परिवर्तते, सः रुद्रेन्द्राभ्यां शुभा मन्यते। रुद्र उवाच—तत्र मेरोरपूर्वदिग्भागे परमतेजस्विनि, पर्वतपंक्त्या परितः परिवृते, नानावर्णरत्नमयः देशः अस्ति। तत्र सर्वामराणां पुरी, पर्वतचक्रे समुत्थिता, देवदानवराक्षसबलैः दुरभेद्या, तत्र सुवर्णमयभित्तितोरणानि शोभन्ते। तस्यां चोत्तरैषान्यां दिशि परमतेजस्विनि, दिव्यैः जनैः पूर्णायां, शतानि विमानानां तत्र दृश्यन्ते। सदा हृष्टसुभगसंपन्ना, पुष्पसमूहैः पताकाभिश्च शोभिता, सा पुरी देवयक्षाप्सरसामृषिभिः शोभिता, रम्या श्रीमती च पुरंदरस्य अमरावतीति कीर्तिता। तस्यां च मध्यभागे, वज्रवैडूर्यपीठम् अस्ति, यत् त्रैलोक्यविख्यातं, सुदर्मा नाम सभागृहं। तत्रैव श्रीमान् सहस्राक्षः, शचीपतिः, सिद्धादिभिः देवगणैश्च परिवृतः, निवसति। तत्रैव भास्करस्य कुलं महात्मनः, तत्रैव देवाधिपः स्वयम्, सर्वैः देवैः पूज्यते। तस्यां पुरीदिग्भागेषु, तेजोवती नाम पुरी, हुताशस्य महात्मनः, स्थिताऽस्ति। अन्यत्र रम्या पुरी सव्यपुण्या वैवस्वतस्य, संयमनीति त्रैलोक्यविश्रुता। तथैव चतुर्थदिग्भागे, स्वस्तिकृदक्षिणस्य प्रभोः, कृष्णावती नाम पुरी, विरूपाक्षस्य धीमतः। पञ्चमे उत्तरदिग्भागे, शुद्धवती नाम पुरी, महात्मनः वरुणस्य, जलाधिपतेः, कीर्तिता। तथैवोत्तरतमदिग्भागे, वाय्वधिपतेः, गन्धवती नाम पुरी, गुणैः सर्वाधिक्यवती प्रसिद्धा। उत्तरदिग्भागे, गुह्यकाधिपतेः रम्या पुरी, महोदयाऽभिधा, शुभा वैडूर्यपीठयुक्ता। तथाऽष्टमभागे, महात्मनः ईशानस्य पुरी, मनोहरा नाम, नानाविधजनैः पूर्णा, नानापुष्पधान्यैः, वनाश्रमैः च शोभिता। एष देवलोकः, सर्वैः काम्यः, स्वर्ग इति प्रसिद्धः। रुद्र उवाच—यत् मेरुमूलं कर्णिकामूलमिति प्रसिद्धं, तद् सहस्रयोजनविस्तीर्णं माप्यते। तत्र चत्वारिंशत्सहस्रयोजनपरिमितं मेरोरधस्तात् परिमाणम् उक्तम्। तत्र अनेकेषु पर्वतेषु, प्रतिदिक्, पुनः पुनः शुभा सीमापर्वताः सन्ति। पूर्वदिशि जठरदेवकूटौ, एतौ पूर्वपश्चिमाभ्यां व्याप्य स्थितौ, तान् प्राज्ञाः अष्टदिक्पर्वतान् आहुः। स मेरुः सुवर्णमयः पर्वतः, तस्य अधिष्ठानानि वक्ष्यामि। चत्वारि मेरोराधाराणि, चतुर्दिशं स्थितानि, येन सप्तद्वीपवती पृथिवी स्थिरा न कम्पते। तेषां प्रत्येकं दशसहस्रयोजनविस्तीर्णं, समतलसमुन्नतम्, हरितालरेणुभिः शोभितम्। तानि रञ्जकहरिण्मयैः शिलाभिः, सुवर्णेन च, रत्नैश्च संयुक्तानि, सिद्धनिवासैः रम्योपवनैश्च शोभन्ते। मेरोरपूर्वे मन्दरः, दक्षिणे गन्धमादनः, पश्चिमे विपुलः, उत्तरं सुपार्श्वः स्थितः। एषां शिखरेषु चत्वारः महावृक्षाः, देवदानवाप्सरसां सेविताः, सर्वगुणसम्पन्नाः, प्रतिष्ठिताः।