भारतीयभूमिः स्ववंशपरम्परया तत्रस्थैः जनैः उपभुज्यते। युगक्रमेण कृतत्रेताद्याः युगाः सन्ति, तेषां सप्तत्येक युगचक्राणि भवन्ति। शुभं मन्वन्तरं, स्वायम्भुवं मन्वन्तरं च, जगत्सम्बन्धे वर्णितम्; अधुना मनोः द्वीपानां वर्णनं श्रोतुम् इच्छस्व। रुद्रः उवाच—अधुना अहं जम्बूद्वीपस्य यथार्थरूपं, सागरद्वीपानां संख्या विस्तारं च वर्णयिष्यामि। तत्र केषु प्रदेशेषु, के गङ्गाः स्मृताः, महाभूतानां प्रमाणं, चन्द्रसूर्ययोः पृथग्गमनं च कथयिष्यामि। सप्तद्वीपेषु सहस्राणि विभागानां, येन विश्वं विस्तारितं, तत्र सर्वं क्रमशः वर्णयितुं न शक्यते। सप्तद्वीपानां, चन्द्रसूर्यग्रहाणां च, प्रमाणं यथार्जितं तर्केण, तानि वर्णयिष्यामि। यानि वस्तूनि अचिन्त्यत्वात् तर्केण न निश्चीयन्ते, तानि प्रकृत्याः परं अचिन्त्यत्वं अवगन्तव्यम्। जम्बूद्वीपस्य नव क्षेत्राणि यथार्थरूपेण, तेषां विस्तारं गोलाकारं च, योजनेन श्रोतुम् इच्छस्व। जम्बूद्वीपः सर्वतः शतसहस्रयोजनविस्तृतः, विविधजनैः पूर्णः, शुभयोजनैः चिह्नितः। सिद्धचारणैः सन्कीर्णः, पर्वतैः भूषितः, सर्वरत्नसम्पन्नः, तेषां शिलाः उत्पन्नाः, सर्वतः पर्वतप्रभवाभिः नद्योभिः परिवृतः। जम्बूद्वीपः विशालः, शोभनः, सर्वतः गोलाकारः, नवविभागैः परिवृतः, सर्वभूतानां मूलम्। सर्वतः लवणसमुद्रेण परिवृतः, यः जम्बूद्वीपसमः विस्तारतः। तस्मात् पूर्वदिशं षड् दीर्घाः पर्वतश्रेण्यः, ताः वर्षपर्वतानाम् नाम्नि प्रसिद्धाः; पूर्वपश्चिमयोः समुद्रयोः गहनं प्रवेशनं दृश्यते। हिमवत् पर्वतः बहुलं हिमाच्छादितः, हेमकूटः सुवर्णमयः, निःशधः महापर्वतः सर्वत्र रम्यः। मेरुः चतुर्वर्णः पर्वतः, सुवर्णमयः स्फटिकमयः, गोलाकारः, चतुर्भुजः, उच्चः च। तस्य पार्श्वाः विविधवर्णाः, प्रजापतेर्गुणैः युक्ताः; सः ब्रह्मणः नाभिचक्रात् उत्पन्नः, परमेश्वरस्य। पूर्वे श्वेतवर्णः, ब्राह्मणत्वेन संबद्धः; दक्षिणे पीतवर्णः, वैश्यत्वं सूचयति। पश्चिमे भृङ्गपक्षवर्णः, शूद्रत्वं कथ्यते, मेरुनाम्ना कर्मणा च। उत्तरदिशि रक्तवर्णः दृश्यते, क्षत्रियत्वं इति वर्ण्यते। मेरुः स्वभावतः गोलाकारः, वर्णे च आकारे च; नीलमणिमयः, श्वेतदीप्तः, सुवर्णमयः, मयूरपिच्छवर्णः, सुवर्णशिखरः च। एते पर्वतराजः सिद्धचारणैः सेविताः; तेषां मध्ये नवसहस्रयोजनविस्तारः। मध्ये इलावृतवर्षः, महमेरुतः उत्पन्नः, सर्वतः नवसहस्रयोजनविस्तारः। तस्य मध्ये महमेरुः धूमरहिताग्निवत् स्थितः; मेरुर्ध्वार्धं दक्षिणे, अपरार्धं उत्तरदिशि। षड् वर्षपर्वताः, तेषां शिखरं प्रतिवर्षं एकयोजनम्। प्रत्येकवर्षं द्विसहस्रयोजनम् ऊर्ध्वम्; जम्बूद्वीपस्य एतत् आयामः। पर्वतानां आयामः द्विशतसहस्रयोजनम्; नीलनिःशधौ तयोः न्यूनौ; श्वेत, हेमकूट, हिमवत्, शिखरयुक्ताः च। निःशधः जम्बूद्वीपसमः, हेमकूटः एकद्वादशांशेन न्यूनः, हिमवत् हेमकूटात् एकविंशतांशेन न्यूनः। हेमकूटः महान् पर्वतः अष्टाशीतिसहस्रयोजनविस्तृतः; हिमवत् पर्वतः अष्टसहस्रयोजनः पूर्वपश्चिमयोः। द्वीपस्य गोलाकारत्वात्, क्षेत्राणां पर्वतानां च वृद्धिह्रासः वर्ण्यते, उत्तरदिशि अपि तथैव। तत्र प्रदेशाः, ये जनवासाः, तैः पर्वतैः परिवृताः, ते तीक्ष्णाः विषमाः च। तानि प्रदेशानि, नद्यः विभक्तानि, परस्परं दुर्गमानि, विविधजातिभिः जनैः आवासितानि। एषा हिमवत् प्रदेशः, यत्र भारतवंशः अस्ति; हेमकूटात् परं किम्पुरुषाख्यं देशं दृश्यते। हेमकूटात् परं निःशधः, हरिवर्षः नाम्ना; हरिवर्षात् परं इलावृतं, मेरुसमीपे स्थितम्। इलावृतात् परं नीलाख्यं प्रसिद्धं वर्षं; ततः राम्यकं, राम्यकात् श्वेतं, हिरण्मयाख्यं; हिरण्मयात् परं शृङ्गवान्, कुरु स्मृतः। धनुषाकारभूमौ द्वौ वर्षौ, दक्षिणोत्तराख्यौ; चत्वारः द्वीपाः, इलावृतं मध्ये, सर्वे चतुर्भुजाः। निःशधस्य दक्षिणे दक्षिणार्धं वेदी, शृङ्गवतः परं उत्तरार्धं वेदी। दक्षिणार्धे वेद्याः त्रयः वर्षाः, उत्तरार्धे अपि त्रयः; तयोः मध्ये इलावृतं ज्ञेयम्, यत्र मेरुः स्थितः। नीलस्य दक्षिणे, निःशधस्य उत्तरदिशि, महापर्वतः माल्यवत् उत्तरदिशि उद्भूतः। तस्य आयामः, ऊर्ध्वः च, द्विसहस्रयोजनम्; विस्तारः च, चतुस्त्रिंशत्सहस्रयोजनम्। तस्य पश्चिमे गन्धमादनः पर्वतः, माल्यवत् तुल्यः आयामे, ऊर्ध्वे, विस्तारः च। एवं जम्बूद्वीपस्य, पर्वतानां, क्षेत्राणां, समुद्राणां, विविधवर्णानां, विस्तारस्य, तथा भारतवंशस्य, मन्वन्तरस्य च, यथावर्णितं यथाक्रमं, पुण्यं, विशालं, दिव्यं विवरणं श्रूयते।