वराहपुराणम्

मधुसूदनं परमं देवमाद्यं महेश्वरं वेदवेदाङ्गनिष्ठं गम्भीरं सर्वदेवेश्वरं प्रणमामि। तं कमलनयनं विश्वरूपं महाकायं ज्ञानस्वरूपं त्रिमूर्तिं सर्वदेवतारक्षकं सततं नमामि। सहस्रशिरसं सहस्रनेत्रं महाबाहुं विश्वव्यापिनं स्थितं च परमेश्वरं नमस्करोमि। नित्यं जयन्तं विष्णुं शरण्यं रक्षार्थं मेघश्यामं चक्रधरं प्रणमामि। हरिं शुद्धं सर्वव्यापिनं नित्यं व्योमस्वरूपं पुरातनं सत्-असत्-रहितं प्रणमामि। अच्युत, त्वत्तः पृथक् किञ्चिदपि न पश्यामि; चराचरं सर्वं त्वया व्याप्तमिति पश्यामि। एवं वदतः तस्य शरीरे पुरुषः समुत्पन्नः, मेघश्यामो भीषणो विकटः। रक्तलोचनः ह्रस्वदेहः दग्धस्तम्भसदृशतेजाः सः सम्यक् अञ्जलिं कृत्वा उवाच—"राजन्, किं करवाणि?" इति। राजा उवाच—"कः त्वम्? किमर्थम् अत्र आगतः? किमर्थम् आगम्य स्थितः? ब्रूहि मे, श्वापद, ज्ञातुमिच्छामि।" श्वापदः प्रत्युवाच—"राजन्, पूर्वे काले कलियुगे त्वं दक्षिणदेशे धर्मसम्भूतः प्रतापी प्राज्ञः जनस्थाननिवासी राजा आसीः। एकदा, वीर, अश्वैः परिवृतः वनं प्रविष्टः मृगयार्थम्। तत्रान्याभिलाषेण प्रेरितः, दण्डेन दूरात् मुनिं मृगरूपिणं हत्वा भूमौ पतितवान्। ततः ब्राह्मणस्य निधनात् त्वं 'एष मृगः हरिणा हतः' इति हृष्टः, मृगत्वेन तं पश्यन्, गृहं प्रत्यागतः, अन्यस्मै तदाख्यातवान्। ततो, किञ्चिद्दिनात् अनन्तरं, ब्रह्महत्या-पापात् सन्त्रस्तः, रात्रौ चिन्तयामास—'किं प्रायश्चित्तं कृत्वा एतस्मात् पापात् विमुक्तो भूयासम्?' इति। ततः, एकदा नारायणं ध्यायन्, शुद्धद्वादश्यां उपवासनिष्ठः अभूत्। शुभदिने 'नारायणः प्रसन्नः' इति संकल्प्य, विधिपूर्वकं गाम् दत्तवान्; किन्तु मृतः सः ब्राह्मणः तत्क्षणमेव उदरशूलं प्राप। द्वादशीव्रतस्य सम्पूर्णानुष्ठानाभावकारणं वदामि—तव धर्मपत्नी नारायणी तस्य हेतुः। सा सश्वासं निगृह्य उक्तवती, तस्मात्, राजन्, एककल्पपर्यन्तं विष्णुपुरीं तव जन्माभूत्। अहं च तव शरीरे स्थित्वा सर्वं विदित्वा, ब्रह्महत्यारुपं घोरं दुःखं मम अभवत्। ततः विष्णुदूतैः गदाभिः प्रहृतः विनष्टः, केशरन्ध्रेषु स्थित्वा स्वशक्त्या अपि स्वर्गस्थे त्वयि स्थितः। ब्रह्मणः दिवसस्य समाप्तौ रात्रौ च प्रारभमाणायां, सृष्ट्यादौ, राजन्, एवं जातम्। त्वं सुमनसः कुले अभिजातः, अहं च तव केशात् काश्मीरपतिरूपेण जातः। त्वया बहूनि यज्ञानि महादानेन कृतानि, विष्णुस्मरणाभावात् अहं न नष्टः। अद्य त्वया कमलनयनस्य स्तोत्रेण उक्तेन, मम केशाः त्यक्त्वा, एकत्वेन पुनः श्वापदरूपेण जातः। भगवतः स्तोत्रश्रवणेन, पूर्वं पापरूपः सन्, अद्य मुक्तोऽस्मि; धर्मनिष्ठा बुद्धिरत्र मयि प्रविष्टा। तस्य वचनं श्रुत्वा राजा आश्चर्येण पूर्णः, तं श्वापदं वरं ददौ। राजा उवाच—"यथा त्वं पूर्वजन्मस्मरणं कृतवान्, तथैव मम प्रसादेन धर्मिष्ठः श्वापदः भविष्यसि।" यः कश्चिदेतां कमलनयनस्य कथां शृणोति, स पुष्करतीर्थयात्रायां विधिपूर्वकस्नानस्य पुण्यं प्राप्नोति। श्रीवराह उवाच—एवं उक्त्वा राजा उत्तमं दिव्यं विमानं आरुह्य, परमेण योगेन, सर्वधारिणा सह कैवल्यं प्राप्तवान्। पृथिव्युवाच—"मुनिशार्दूल, रैभ्येण सम्पद् प्राप्येति श्रुत्वा, सः मुनिः ततः किमकरोत्? एष मे महदाश्चर्यम्।" श्रीवराह उवाच—"स मुनिशार्दूलः रैभ्यः सम्पदं श्रुत्वा, पवित्रं गया-तीर्थं पितृयज्ञस्थानम् अगच्छत्। तत्र सम्प्राप्य, पिण्डदानैः श्रद्धया पितॄन् तर्पयामास। ततः सः रैभ्यः घोरं तपः कर्तुं प्रवृत्तः, यद् दुष्करं। तत्र तस्य घोरतपस्यां स्थितस्य, दिव्यविमानस्थः महायोगी दीप्तिमान् आगतः। शुद्धविमाने, रजःकणसदृशे, सूर्यसङ्काशे, अणुमात्रः तेजस्वी पुरुषः प्रकटितः। स उवाच—'रैभ्य, स्थिरव्रत, किमर्थं तपः करोति?' इति उक्त्वा, स आकाशे पृथिवीं ममाप। तत्र, सूर्यसङ्काशं पञ्चरथोपमं विमानं ब्रह्मलोकव्यापि दृष्टवान्। तदा रैभ्यः विस्मितः सन्नम्रः तं महायोगिनं पप्रच्छ—'भगवन्, कः त्वम्?' इति। स पुरुषः उवाच—'अहं रुद्रस्य अनुजः, ब्रह्मणः मानसपुत्रः, नाम्ना सनत्कुमारः, जनलोकनिवासी।' 'त्वत्समीपं स्नेहात् आगतः अस्मि, तपस्विन्। धन्यः त्वं, ब्रह्मवंशवर्धन।' रैभ्यः उवाच—'नमो योगिश्रेष्ठ, कृपां कुरु, विश्वरूप, किमत्र कर्तव्यम्? ब्रूहि, योगिसिंह। कथं वा धन्योऽहम्?' इति।