वराहपुराणम्

श्रीवराह उवाच— भगवतः स्वरूपस्य द्वादशभागः विष्णुनामकः पृथिव्यां समुपगतः, स एव त्वां, हे शंकर, सम्यगुपासते। एवं उक्त्वा नारायणः स्वांशेन सूर्यं ससर्ज, स च शब्दवददृश्यत्वेन न ज्ञायते कुत्र लीनः। ततो रुद्र उवाच—एष भगवान् हरिः सर्वव्यापी सर्वस्य कर्ता, पूर्वं मम वरं दत्तवान्; तस्मात् अहं देवानां श्रेष्ठः। नारायणात् परो देवो नास्ति, न पूर्वं कदापि, न भविष्यति; एष वेदपुराणगूढार्थः, यं त्वं, मुने, मया उक्तं, यत्र विष्णुः पूज्यते। पुनः सर्वे मुनयः तं सनातनं रुद्रं पृष्टवन्तः, यः पुराणपुरुषः, नित्यः, अव्ययः, अविनाशी, विश्वरूपः, अजातः, शिवः, त्रिनेत्रः, त्रिशूलधरः। तं मुनयः ऊचुः—त्वं देवेषु परमः, अस्माकं च, देवदेव; अतः त्वां एकं प्रश्नं पृच्छामः, त्वमेव तत्र युक्तः। कृपया वद, हे देवदेव, हे उमापते, पृथिव्याः परिमाणं, पर्वतानां विस्तारं, समुद्रनदीनां प्रमानं, चाण्डस्य च मापं। तदा रुद्र उवाच—सर्वेषु पुराणेषु पृथिव्याः विस्तारः विशेषतः उत्तरपश्चिमे ब्रह्मविष्णुभवादिभिः क्षेत्रेषु निरूपितः। अधुना संक्षेपतः पृथिव्याः विस्तारं वक्ष्यामि; शृणुध्वं धर्मज्ञाः, यदहं वदामि, नरश्रेष्ठाः। स सर्वोत्तम आत्मा, सर्वज्ञानगम्यः, सर्वमलवर्जितः, अतीन्द्रियः, नारायणः, यः सर्वलोकप्रकाशरूपः, पीताम्बरधारी, भूमिभृत्, लघुत्वमाहात्म्यादिलक्षणः, चैतन्यमात्रस्वरूपः, स भगवान् त्रिविधगुणमयः—सत्त्वरजस्तमः—अपः ससर्ज। स एव आदि पुरुषः, सर्वलोकसारः, सर्वदेवतास्वरूपः, सर्वयज्ञरूपः, सर्वापरूपः, योगनिद्रायाम् स्थितः, नाभिकमलात् कमलमुत्पादयामास। तस्मिन्कमले, सर्ववेदनिधौ, अचिन्त्यः परमेश्वरः, ब्रह्मा प्रजापतिः, अभवत्। स प्रथमतः सनकं, सनन्दनं, सनत्कुमारं च ज्ञाननिष्ठान् सृष्टवान्; ततः पश्चात् मनुं स्वायम्भुवं, मरीचिं चादीन्, दक्षपर्यन्तान्। स्वायम्भुवमनुना सृष्टे लोके, तस्मात् विश्वस्य विस्तारः प्रवर्तते। तस्य मनोः द्वौ पुत्रौ—प्रियव्रत उत्तानपादश्च। प्रियव्रतस्य दश पुत्राः—आग्नीध्र, अग्निबाहुः, मेधः, मेधातिथिः, ध्रुवः, ज्योतिष्मान्, द्युतिमान्, हव्यवपुः, मत्स्यः, सवनान्तश्च। प्रियव्रतः सप्त पुत्रान् सप्तद्वीपपतित्वे न्ययोजयत्। तत्र आग्नीध्रं जम्बूद्वीपाधिपतिं कृतवान्; मेधातिथिं शाकद्वीपस्य; ज्योतिष्मानं कुशद्वीपस्य; द्युतिमन्तं क्रौञ्चद्वीपस्य; वपुष्मानं शाल्मलद्वीपस्य; हव्यं गोमेदस्य; सवनान्तं पुष्करस्य। पुष्कराधिपः सवनान्तस्य द्वौ पुत्रौ—महावीतः, धातकी; तयोः क्षेत्रे गोमेदधातकीनामधेये। धातकीखण्डं धातक्याः, कौमुदं कुमुदस्य। शाल्मलद्वीपाधिपतेः वपुष्मतः त्रयः पुत्राः—सकुश, वैद्युत, जीमूत; तेषां क्षेत्राणि तदनुक्रमेणैव। तथैव द्युतिमतः सप्त पुत्राः—कुशल, मनुगु, गोष्ठ, उष्ण, पीवर, उद्यान्द, मुनिदुन्दुभिः—एते क्रौञ्चद्वीपस्य सप्त क्षेत्राणि। कुशद्वीपाधिपतेः ज्योतिष्मतः अपि सप्त पुत्राः—उद्भिद, वेणुमान्, रथोपल, अम्बन, धृति, प्रभाकर, कपिल—एतानि क्षेत्राणि। शाकद्वीपाधिपतेः मेधातिथेः अपि सप्त पुत्राः—शान्त, भय, शिशिर, सुख, उदय, आनन्द, शिवक्षेम—एतानि क्षेत्राणि। जम्बूद्वीपाधिपतेः आग्नीध्रस्य नव पुत्राः—नाभि, किम्पुरुष, हरिवर्ष, इलावृत, रम्यक, हिरण्मय, कुरु, भद्राश्व, केतुमाल—एतानि क्षेत्राणि। नाभेः क्षेत्रं हेमवन्त-हेमकूटौ; किम्पुरुषस्य नैषधः; हरिवर्षस्य मेरुमध्ये; इलावृतस्य नीलः; रम्यकस्य श्वेतः; हिरण्मयस्य उत्तरः; कुरोः श्रृंगवत्; भद्राश्वस्य माल्यवन्तः; केतुमालस्य गन्धमादनः—एवं स्वायम्भुवमन्वन्तरे लोकव्यवस्था। प्रत्येककाले सप्तैव पृथिव्याः पालकाः भवन्ति; एषा कल्पधर्मता। अधुना नाभेः वंशकथां वक्ष्यामि। नाभिः मेरुदेव्यां ऋषभं पुत्रं जनयामास; तस्य पुत्रः भरतः ज्येष्ठः। ऋषभः हिमालयदक्षिणभागं, भारतनामकं, भरताय दत्तवान्। भरतस्य पुत्रः सुमतिः, स राज्यं पुत्राय दत्त्वा वनं गतः। सुमतेः पुत्रः तेजसः; तस्य पुत्रः सत्सुरः; तस्यापि पुत्रः इन्द्रद्युम्नः; तस्य परमेष्ठी; तस्य प्रतीयर्ता; तस्य निखातः; निखातस्य उन्नेताः; उन्नेतुः अभावः; अभावस्य उद्गाताः; उद्गातुः प्रस्तोताः; प्रस्तोतुः विभुः; विभोः पृथुः; पृथोः अनन्तः; अनन्तस्य गयः; गयस्य नयः; नयस्य विराट्; विराटः महावीर्यः; महावीर्यस्य सुधीमान्; सुधीमानः धीमत्; धीमतः महान्; महतः भौमानः; भौमानस्य त्वष्टा; त्वष्टुः विरजः; विरजस्य राजा; राज्ञः शतजित्। शतजितः शतं पुत्रानजनयत्, तैः प्रजाः प्रवृद्धाः। तेषां वंशपरम्परया भारतभूमिः उपभुज्यते; युगक्रमेण कृतत्रेतादिषु एकसप्तत्येक युगपर्यायाः भवन्ति। एवं लोकोपयोग्यं मन्वन्तरं, स्वायम्भुवं च, विस्तरशः उक्तम्; अधुना मन्वन्तरद्वीपानां वर्णनं शृणु। रुद्र उवाच—अथ यथार्थतो जम्बूद्वीपस्य, सागरद्वीपसंख्यायाः च विस्तारं वक्ष्यामि। तत्र कतिपय क्षेत्राणि, तत्र स्मृतानदीः, महाभूतानां मापनं, चन्द्रसूर्ययोः पृथग्गतिं च वक्ष्यामि। सप्तद्वीपानां सहस्रशः विभागः, येन विश्वं व्याप्यते, नात्र क्रमशः वर्णनीयः। सप्तद्वीपानां चन्द्रसूर्यग्रहसहितं विस्तारं, यत् युक्तिभिः ज्ञायते, तद्वक्ष्यामि। यानि तु अचिन्त्यानि, तानि युक्त्या न साध्यानि; यदतीन्द्रियं, तदचिन्त्यत्वेन ज्ञेयम्। जम्बूद्वीपस्य नव क्षेत्राणि, तेषां विस्तारं, वृत्ताकारं च, योजनेन शृणुत। एष जम्बूद्वीपः परितः लक्षयोजनपरिमितः, नानाजनैः पूर्णः, शुभयोजनचिह्नितः। सिद्धचारणनिषेधैः समाकीर्णः, पर्वतैः शोभितः, सर्वरत्नसमृद्धः, तेषां शिलासमुत्थितः, पर्वतप्रसूतनदीभिः सर्वतो वेष्टितः। अयं जम्बूद्वीपः विशालः, दिव्यः, सर्वतो वृत्ताकारः, नवक्षेत्रसंवृतः, सर्वभूताधारः। स सर्वतः लवणसमुद्रेण परिवृतः, यः जम्बूद्वीपसमः एव। तस्मात् षड् दीर्घपर्वता पूर्वदिशं यान्ति, वार्षपर्वतानामाख्यया; तयोः पूर्वपश्चिमयोः सागरो गम्भीरः प्रविष्टः। हिमवतः श्वेतप्रधानः; हेमकूटः सुवर्णमयः; निशधः महती पर्वतः सर्वत्र रमणीयः। मेरुः चतुर्वर्णः, सुवर्णमयः, स्फटिकमयः, वृत्ताकृतिः, समोन्नतः, चतुर्भुजाकारः। तस्य पार्श्वे बहुवर्णानि, प्रजापतिलक्षणानि; स ब्रह्मणो नाभिचक्रात् उत्पन्नः। पूर्वेण श्वेतवर्णः, ब्राह्मण्यस्य चिह्नम्; दक्षिणतः पीतवर्णः, वैश्यत्वस्य लक्षणम्। पश्चिमे भृङ्गवर्णः, शूद्रत्वस्य लक्षणम्; उत्तरतः रक्तवर्णः, क्षत्रियत्वस्य लक्षणम्। सः स्वाभाविकं वृत्ताकारः, वर्णे च विस्तारश्च; स नीलः, वैडूर्यमयः, श्वेतः, दीप्तिमान्, सुवर्णमयः, मयूरचूडामणिसदृशवर्णः, सुवर्णशिखरः। एते पर्वतराजानः सिद्धचारणैः सेव्यमानाः; तेषां मध्ये नवसहस्रयोजनं माप्यते। मध्ये इलावृतं नाम क्षेत्रं, महमेरोः उत्पन्नं, सर्वतो नवसहस्रयोजनपरिमितम्। तत्र मध्ये महमेरुः धूमरहिताग्निसदृशः स्थितः; तस्य अर्धं दक्षिणे, अर्धं च उत्तरे। षट् वार्षपर्वताः तत्र; प्रत्येकस्य क्षेत्रस्य शिखरं एकयोजनमितम्। प्रत्येक क्षेत्रं द्विसहस्रयोजनमितम्; एष जम्बूद्वीपस्य विस्तारः। पर्वतानां दीर्घता द्विलक्षयोजनमिता; नीलनिशधौ तयोः न्यूनौ; श्वेत, हेमकूट, हिमवत्, शिखरयुक्ताश्च। निशधः जम्बूद्वीपसमः; हेमकूटः तस्य एकद्वादशांशेन न्यूनः; हिमवत् हेमकूटात् एकविंशांशेन न्यूनः। हेमकूटः महापर्वतः अष्टाशीतिसहस्रयोजनमितः; हिमवत्पर्वतः अष्ट्यशीतिसहस्रयोजनमितः पूर्वपश्चिमयोः। द्वीपस्य वृत्तत्वात् क्षेत्राणां पर्वतानां च वृद्धिक्षयः वर्ण्यते; तथैवोत्तरस्याम्। तत्रैव जनवासयुक्तानि क्षेत्राणि, तैः पर्वतैः परिवृतानि, येषां शिखराणि दुर्गमाणि च। एवं श्रीवराहपुराणे पृथिव्याः, द्वीपानां, पर्वतानां, क्षेत्राणां, वंशानां च दिव्यगाथा प्रवहता, भगवतः महिमानं प्रतिपादयन्ती, मुनिभिः पृष्टा रुद्रेणोक्तं, सर्वज्ञानेन प्रकाशितम्।