वराहपुराणम्

श्रीवराहः उवाच – यदा रुद्रः, अनन्तशक्तिसम्पन्नः, भगवन्तं स्तुत्वा तिष्ठति, तदा भगवान् प्रसन्नः, गर्जननिस्वनसदृशं गम्भीरं वचनं प्राह। तदा विष्णुः रुद्रं सम्बोध्य उवाच – वरं वृणु, त्वं देवदेवानां श्रेष्ठः उमापतिः च। नास्ति नो मध्ये भेदः, वयं एक एव। रुद्रः प्रत्युवाच – ब्रह्मणा प्रजासृष्टये नियुक्तः अस्मि, तस्मात् त्रिविधं ज्ञानं देहि, यथा प्रजासृष्टिं सम्यक् करोमि। विष्णुः पुनः उवाच – त्वं सर्वज्ञः, नित्यज्ञाननिधिः, सर्वदेवानां सदा पूज्यतमः भविष्यसि। एवं उक्तः उमापतिः हर्षपूर्णः पुनः उवाच – अन्यं वरं देहि, भगवन्, सर्वभूतसंपूजितं। केशव, रूपं धारयित्वा मां पूजय, मां धारय, वरं गृहाण, येन सर्वदेवेषु अधिकं पूज्यत्वं मे स्यात्। विष्णुः प्रत्युवाच – देवकार्यायावतारेषु, यदा मानुषरूपं धारयामि, तदा त्वां पूजयिष्यामि, त्वं च मम वरान् दास्यसि। यथा त्वं उक्तवान् – “मां धारय” – तदा अहं मेघरूपं धारयित्वा, शतवर्षाणि त्वां धारयिष्यामि। एतद् उक्त्वा हरिः स्वयं मेघरूपं धारयित्वा, महेश्वरं जलात् उत्थाप्य, इदं वचनं प्राह। भगवन्, एते दशैकः आद्याः वैराजाः, भूमौ गत्वा आदित्याः इत्याख्याताः। द्वादशभागः मम विष्णुनामकः भूमौ अवतरितः, स त्वां शंकरं पूजयति। एवं उक्त्वा नारायणः स्वभागात् सूर्यं सृज्य, शब्दवत् गूढः अभवत्, न ज्ञायते कुतः गतः। रुद्रः उवाच – एवं हरिः, सर्वव्यापी, सर्वसृष्टिकर्ता, एकदा मम वरं दत्तवान्, तस्मात् अहं देवेषु श्रेष्ठः। नास्ति नारायणात् परः देवः, न भविष्यति, न जाता। एषा वेदपुराणगूढा रहस्यवाणी, विष्णुपूजायाम् इदं ते वक्तवान्। श्रीवराहः पुनः उवाच – तदा सर्वऋषयः पुनः तं अनादि, नित्यं, अजं, अव्ययम्, विश्वरूपं, त्रिनेत्रं, त्रिशूलधरं रुद्रं पप्रच्छुः। ऋषयः ऊचुः – सर्वदेवेषु त्वं श्रेष्ठः, अस्माकं च। एकं प्रश्नं पृच्छामः, त्वं उत्तरयोग्यः। कृपया, उमापते, भूमेः विस्तारं, पर्वतानां चौड़्यं, समुद्रनदीविस्तारं, ब्रह्माण्डपरिमाणं च कथय। रुद्रः उवाच – सर्वपुराणेषु भूमिक्षेत्रं विस्तारपूर्वकं वर्णितं, विशेषतः उत्तरपश्चिमे ब्रह्मा, विष्णु, भव, अन्यैः च। अधुनाऽहं संक्षेपेण भूमेः विस्तारं कथयिष्यामि; शृणु धर्मज्ञाः, उत्तमपुरुषाः। स एव परमात्मा, सर्वज्ञानगम्यः, मलरहितः, अतिसूक्ष्मः, नारायणः, सर्वलोकप्रकाशव्यापकः, पीतवस्त्रविभूषितः, भूमिधरः, लघुत्व, महत्त्व, दीर्घत्व, ह्रस्वत्व, कृशत्व, रक्तत्वादिगुणयुक्तः, शुद्धचैतन्यरूपः, भगवतः सत्त्व-रजस्-तमः त्रिधा प्रकट्य, जलानि सृजति। ततः स प्राचीनः, परमेश्वरः, नारायणः, सर्वलोकदेवयज्ञजलस्वरूपः, जलरूपः, योगनिद्रायाम् स्थितः, नाभिपद्मं सृजति। तस्मिन्पद्मे, वेदानां निधिः, अगम्यः, ब्रह्मा, प्रजापतिः, उत्पन्नः। स प्रथमं सनक, सनन्दन, सनत्कुमारादीन्, ज्ञाननिष्ठान् सृजति; पश्चात् मनु: स्वायम्भुव, मरीच्यादीन्, दक्षपर्यन्तं। मनु: स्वायम्भुवात् विस्तीर्णं जगत् प्रवर्तते। तस्य मनोः द्वौ पुत्रौ – प्रियव्रतः, उत्तानपादः। प्रियव्रतस्य दश पुत्राः – आग्नीध्र, अग्निबाहु, मेध, मेधातिथि, ध्रुव, ज्योतिष्मान्, द्युतिमान्, हव्यवपु, मत्स्य, सवनान्त। प्रियव्रतः सप्त पुत्रान् सप्तद्वीपाधिपतित्वे स्थापयामास। आग्नीध्रः जम्बूद्वीपस्य अधिपः; मेधातिथिः शाकद्वीपस्य; ज्योतिष्मान् कुशद्वीपस्य; द्युतिमान् क्रौञ्चद्वीपस्य; वपुष्मान् शाल्मलद्वीपस्य; हव्यः गोमेदस्य; सवनान्तः पुष्करस्य। पुष्कराधिपः सवनान्तः द्वौ पुत्रौ – महावीत, धातकी; तयोः प्रदेशौ गोमेद, धातकी। धातकिप्रदेशः धातकीखण्डः; कुमुदस्य कौमुदः। शाल्मलद्वीपाधिपः वपुष्मान् त्रयः पुत्रान् उत्पादितवान् – सकुश, वैद्युत, जीमूत। सकुशस्य प्रदेशः सकुशः; वैद्युतस्य वैद्युतः; जीमूतस्य जीमूतः – शाल्मलद्वीपस्य प्रदेशाः। एवं द्युतिमान् सप्त पुत्रान् – कुशल, मनुगु, गोष्ठ, उष्ण, पीवर, उद्यान्द, मुनिदुन्दुभि – क्रौञ्चद्वीपस्य सप्त महाप्रदेशाः। कुशद्वीपाधिपः ज्योतिष्मान् अपि सप्त पुत्रान् – उद्भिद, वेणुमान, रथोपल, अम्बन, धृति, प्रभाकर, कपिल – प्रदेशाः। शाकद्वीपाधिपः मेधातिथिः अपि सप्त पुत्रान् – शान्त, भय, शिशिर, सुख, उदय, आनन्द, शिवक्षेम – प्रदेशाः। जम्बूद्वीपाधिपः आग्नीध्रः नव पुत्रान् – नाभि, किम्पुरुष, हरिवर्ष, इलावृत, रम्यक, हिरण्मय, कुरु, भद्राश्व, केतुमाल – प्रदेशाः। नाभेः प्रदेशः हेमवन्त, हेमकूट; किम्पुरुषस्य नैषधः; हरिवर्षस्य मेरुमध्यः; इलावृतस्य नीलः; रम्यकस्य श्वेतः; हिरण्मयस्य उत्तरः; कुरोः श्रृंगवतः; भद्राश्वस्य माल्यवन्तः; केतुमालस्य गन्धमादनः। एवं स्वायम्भुवमन्वन्तरे लोकविन्यासः। प्रत्येककालचक्रे सप्त अधिपतयः भूमिं पालयन्ति। एषा कालस्य नित्यस्थितिः। नाभेः वंशकथां वक्ष्यामि। नाभिः मेरुदेव्या ऋषभं पुत्रं उत्पादितवान्, तस्य पुत्रः भरतः ज्येष्ठः। ऋषभः हिमालयस्य दक्षिणप्रदेशं, भारताख्यं, भरताय दत्तवान्। भरतस्य पुत्रः सुमति। भरतः राज्यं पुत्राय दत्त्वा वनं गतः। सुमतेः पुत्रः तेजसः; तेजसः पुत्रः सत्सुरः; सत्सुरस्य पुत्रः इन्द्रद्युम्नः; तस्य पुत्रः परमेष्ठी; तस्य पुत्रः प्रतिहार्तृ; तस्य पुत्रः निखातः; निखातस्य पुत्रः उन्नेतः; उन्नेतस्य पुत्रः अभावः; अभावस्य पुत्रः उद्गातः; उद्गातस्य पुत्रः प्रस्तोतृ; प्रस्तोतृस्य पुत्रः विभुः; विभोः पुत्रः पृथुः; पृथोः पुत्रः अनन्तः; अनन्तस्य पुत्रः गयः; गयस्य पुत्रः नयः; नयस्य पुत्रः विराट्; विराटस्य पुत्रः महावीर्यः; महावीर्यस्य पुत्रः सुधीमान्; सुधीमानस्य पुत्रः धीमत्; धीमतः पुत्रः महान्; महानः पुत्रः भूमनः; भूमनः पुत्रः त्वष्टृ; त्वष्टृस्य पुत्रः विरजा; विरजायाः पुत्रः राजा; राज्ञः पुत्रः शतजित्। शतजितस्य शतं पुत्राः, येन जनसंख्या वर्धिता। तेषु, एषा भारतभूमिः सप्तद्वीपचिह्निता प्रतिष्ठिता। एषां वंशपरम्परया भारतभूमिः जनैः उपभुज्यते; कृत, त्रेता, आदि युगानुक्रमेण एकसप्तत्यधिक एक युगचक्राः सन्ति। जगत्सम्बन्धे शुभं मन्वन्तरं, स्वायम्भुवमन्वन्तरं च वर्णितम्; अधुना मनोः द्वीपानां कथां शृणु। रुद्रः उवाच – अधुना जम्बूद्वीपस्य यथार्थवर्णनं करिष्यामि, तथा समुद्रद्वीपसंख्याविस्तारं च। तत्र के प्रदेशाः, के नद्यः स्मृताः, महाभूतपरिमाणं, चन्द्रसूर्यपथविभागं च। सप्तद्वीपेषु सहस्रविभागाः, येन भूमिः विस्तारिता, तत्र सर्वं क्रमशः वर्णयितुं न शक्यते। सप्तद्वीपानां, चन्द्रसूर्यग्रहाणां च, यथायुक्तं परिमाणं तर्केण ज्ञायते, तेषां वर्णनं करिष्यामि। यानि वस्तूनि अगम्या, तानि तर्केण न सिद्ध्यन्ति; प्रकृत्याः परं यदस्ति, तदागम्यं मन्यते। जम्बूद्वीपस्य नव प्रदेशाः, विस्तारं, वृत्ताकारं च यथार्थं वर्णयिष्यामि; शृणु योजनपरिमाणेन। तस्य समन्तात् लक्षयोजनं विस्तारः, विविधजनसमाकीर्णः, शुभयोजनचिह्नितः। सिद्ध, चारणैः पूर्णः, पर्वतैः शोभितः, सर्वरत्नसम्पन्नः, शिलासम्पन्नः, सर्वतो गिरिनदीभिः परिवृतः। जम्बूद्वीपः विशालः, दिव्यः, सर्वतो वृत्ताकारः, नव प्रदेशैः परिवृतः, सर्वभूतानां मूलः। सर्वतः लवणसागरः तस्य समपरिमाणेन परिवृतः। षट् दीर्घपर्वताः तस्य पूर्वदिशं यान्ति, वरषपर्वताः इति ख्याताः; पूर्वपश्चिमयोः समुद्रयोः गम्भीरं प्रवेशः। हिमवत् पर्वतः प्रायः हिमयुक्तः; हेमकूटः सुवर्णमयः; निःशधः सर्वत्र रम्यः। मेरुः चतुर्वर्णः पर्वतः, सुवर्णमयः, स्फटिकमयः, वृत्ताकारः, चतुर्भुजः, उच्चः च। तस्य पार्श्वे विविधवर्णाः, प्रजापतिगुणयुक्तः; ब्रह्मणः नाभिचक्रात् उद्भूतः। पूर्वे श्वेतवर्णः, ब्राह्मण्यं सूचयति; दक्षिणे पीतवर्णः, वैश्यत्वं मन्यते। पश्चिमे भृंगपक्षवर्णः, शूद्रत्वं नामरूपेण निर्दिष्टम्। उत्तरपार्श्वे रक्तवर्णः, क्षात्रत्वं इति वर्णाः कथिताः। स्वाभाविकं वृत्ताकारं, वर्णे आकारे च; नीलमणिमयं, श्वेतदीप्तिमयम्, सुवर्णमयम्, मयूरपिच्छवर्णयुक्तम्, सुवर्णशिखरयुक्तम्। एवं भगवतः, ब्रह्मणः, विष्णोः, रुद्रस्य, मनूनां, सप्तद्वीपानां, पर्वतानां, नदीनां, समुद्राणां, भारतभूमेः, जम्बूद्वीपस्य, मेरुपर्वतस्य, सम्पूर्णं विस्तारं, वंशानुक्रमं च रुद्रः ऋषिभ्यः विस्तारपूर्वकं कथयामास।