महानुभावः रुद्रः भगवन्तं विष्णुं श्रद्धया स्तौति स्म। स उवाच—“महाबाहो, नापि पद्मयोनि ब्रह्मा सर्वस्य जगतः साकारं सम्यग् वेद, किं तु तपसा विशुद्धोऽहं त्वां प्राचीनं मुनिं, प्रथमं भूतं वेद्मि। ब्रह्मा च मम पिता इति प्रसिद्धः, स प्राचीनानां मूलं स्मृतः। तथापि, भगवन्, ममापि तव स्वरूपं न ज्ञायत इति, तपोहीनाः त्वां न वेदितुम् अर्हन्ति। ब्रह्मा अपि मनीषिणां श्रेष्ठाश्च त्वां न वेदुः; ये त्वद्भक्तिहीनाः मूढाः, ते ज्ञानमिच्छन्ति, परन्तु न तेषां बुद्धिः प्रवर्तते, न च वेदाः तेषां सन्ति, यद्यपि कीर्तिमन्तः स्युः। भगवन्, वेदवितां विवेकः बहुजन्मनाम् अन्ते तव प्रसादात् जायते। यस्य त्वं प्राप्यः, तस्मिन न मानुष्यं, न देवयानं, न गन्धर्वयानं, न च मोक्षः विद्यते। त्वं विष्णुः रूपेण अति-सूक्ष्मः, त्वं च स्थूलः सर्वधर्मफलप्रदः; भगवन्, त्वं स्थूलः च सूक्ष्मः च, सुलभः च, ये त्वां प्रतिकूलं चरन्ति, ते नरके पतन्ति। किं तव वाच्यं, यः अस्मिन विश्वे व्याप्तः, आकाशे, आत्मनि, चन्द्रे, वह्नौ, सूर्ये, पृथिव्यां, वायौ च, भूतानुरूपाणि रूपाणि धारयन्, स्वस्वरूपेण सर्वं व्याप्य स्थितः। भगवन्, एष मे स्तवः तव भक्तस्य विशेषतः स्वीकुरु। यथाऽज्ञापितं त्वया, सृष्टिं कुरु, सर्वज्ञतां च मे प्रयच्छ। नमो विष्णवे। यद्यपि पुरुषः चत्वारि मुखानि वा, दश लक्षाणि वदनानि वा, शुद्धमनाः वा स्यात्, देवश्रेष्ठ, तथापि तव अनन्तगुणान् न कश्चन पूर्णतया वर्णयितुं शक्नोति; कृपां कुरु। ये ध्याननिष्ठाः, विशुद्धबुद्धयः, एकचित्ताः त्वयि, तेषां हृदि सदा वससि। नमस्ते; त्वत्तः पृथक् किञ्चित् नास्ति। एवं, भगवन्, अहं सर्वगतं त्वाम् अवबुध्य, एषः स्तवः कृतः। संसारचक्रस्य मार्गेण मां विशुद्धं कुरु, अच्युत, कैवल्यं च ददातु। श्रीवराह उवाच—एवं रुद्रेण, यस्य तेजः अप्रमेयम्, स्तुतः स भगवान् तुष्टः सन्, मेघनिनादसमनः वचः उवाच। विष्णुः उवाच—वरं वृणुष्व, भगवन्, उमापते, सर्वदेवदेव, शुभं ते अस्तु। न हि नः किञ्चिद् भेदः, एक एव वयं, देव। रुद्र उवाच—सृष्ट्यर्थं ब्रह्मणा नियुक्तोऽस्मि, प्रभो; तस्मात् सृष्टिक्रमाय त्रिविधं विज्ञानं मे ददातु। विष्णुः उवाच—त्वं सर्वज्ञः, न संशयः, नित्यज्ञाननिधिः; सदा त्वं देवेषु अर्चिततमः भविष्यसि। एवं उक्तः उमापतिः हृष्टः पुनः उवाच—देव, सर्वेषां प्राणिनां मध्ये प्रसिद्धं वरं देहि। केशव, त्वं रूपं कृत्वा मां पूजय; मां वह, देवदेव, वरं च गृहाण, येन सर्वदेवाधिकं पूज्यः स्याम्। विष्णुः उवाच—देवानां हिताय यदा मानुषं रूपं गृह्णामि, तदा त्वां पूजयिष्यामि, त्वं च वरान् मे दास्यसि। यथा त्वयाऽक्तं, ‘मां वह’ इति, देवदेव, उमापते, तथा अहं मेघरूपं कृत्वा, शतवर्षं त्वां वहिष्यामि। एवमुक्त्वा, हरिः स्वयं मेघरूपं कृत्वा, जलात् महेश्वरं उत्थाप्य, इदं वचनम् उवाच—“भगवन्, एते एकादश प्रजापतयः वैरजाः पृथिवीं गताः, आदित्याः इति प्रसिद्धाः। मम द्वादशांशः विष्णुर्नाम पृथिव्यां गतः, स त्वां शंकरं पूजयति। एवं उक्त्वा, नारायणः स्वांशात् सूर्यं ससर्ज, शब्दवत् च न कः अपि जानाति कुत्र सः लीनः। रुद्र उवाच—एवं स भगवान् हरिः, सर्वव्यापी, सर्वसृष्टिकर्ता, पुरा मम वरं दत्तवान्; तस्मात् अहं देवेषु श्रेष्ठः। न कश्चन नारायणात् परो देवो अस्ति, न भविष्यति, न च पूर्वम् आसीत्। एष वेदपुराणगुह्यं, विप्रश्रेष्ठ, यद् अहं तुभ्यं उक्तवान्, यत्र विष्णुः पूज्यते। श्रीवराह उवाच—पुनः सर्वे मुनयः तं सनातनं रुद्रं पृष्टवन्तः—सः प्राचीनः पुरुषः, नित्यः, अव्ययः, अकल्पनीयः, विश्वरूपः, अजातः, शिवः, त्रिनेत्रः, त्रिशूलधारी। ऋषयः ऊचुः—देवेषु चास्माकं च त्वं परमोऽसि, देवदेव। तस्मात् त्वां एकं प्रष्टुम् इच्छामः; त्वमेव वक्तुम् अर्हसि। कृपया, देवदेव, उमापते, पृथिव्याः प्रमाणं, पर्वतानां विस्तारं, समुद्रनद्यः च, ब्रह्माण्डस्य च मितिं वद। रुद्र उवाच—सर्वेषु पुराणेषु पृथिव्याः क्षेत्रं विस्तरेण वर्णितम्, विशेषतः उत्तरपश्चिमे ब्रह्माविष्णुभवादीनां क्षेत्रत्वेन। अहं संक्षेपेण पृथिव्याः विस्तारं वक्ष्यामि; शृणुत, धर्मवित् जनाः, वक्ष्यामि हि। स सर्वज्ञः परमात्मा, ज्ञानैः गम्यः, सर्वदोषवर्जितः, चिन्मात्रः, सूक्ष्मः, नारायणः, सर्वलोकव्यापी, सर्वतेजः व्याप्य, पीताम्बरधरः, पृथिवीधरः, लघुत्वादिगुणयुक्तः, स भगवान् त्रिधा—सत्त्व, रजस्, तमः—स्वरूपेण जलानि ससर्ज। तानि सृष्ट्वा, स आदिपुरुषः, सर्वलोकसारः, सर्वदेवतास्वरूपः, सर्वयज्ञः, सर्वजलस्वरूपः, योगनिद्रायां स्थितः, नाभिकमलं ससर्ज। तस्मिन् कमले, सर्ववेदमये, अचिन्त्ये, स ब्रह्मा, प्रजापतिः, अवतीर्णः। स प्रथमतः सनक, सनन्दन, सनत्कुमारादीन् ससर्ज, ज्ञाननिष्ठान्, ततः पश्चात् मनुं स्वायम्भुवं, मरीच्यादीन्, दक्षान्तान्। मनुः स्वायम्भुवः, भगवता सृष्टः, तस्मात् पृथिव्याः विस्तारः वर्ण्यते। तस्य मनोः द्वौ पुत्रौ—प्रियव्रत, उत्तानपाद। प्रियव्रतस्य दश पुत्राः—आग्नीध्र, अग्निबाहु, मेध, मेधातिथि, ध्रुव, ज्योतिष्मान्, द्युतिमान्, हव्यवपु, मत्स्य, सवनान्त। प्रियव्रतः सप्त पुत्रान् सप्तद्वीपाधिपतीन् चकार। तत्र, आग्नीध्रं जम्बूद्वीपस्य, मेधातिथिं शाकद्वीपस्य, ज्योतिष्मानं कुशद्वीपस्य, द्युतिमानं क्रौञ्चद्वीपस्य, वपुष्मानं शाल्मलद्वीपस्य, हव्यं गोमेदस्य, सवनान्तं पुष्करस्य अधिपतिं न्ययोजयत्। पुष्कराधिपतिः सवनान्तः द्वौ पुत्रौ—महावीत, धातकी—अस्य क्षेत्रे गोमेद, धातकी इति प्रसिद्धे। धातक्याः क्षेत्रं धातकीखण्डम्, कुमुदस्य कौमुदम्। शाल्मलद्वीपाधिपतिः वपुष्मान् त्रयः पुत्रान् अलभत—सकुश, वैद्युत, जीमूत। सकुशस्य क्षेत्रं सकुशम्, वैद्युतस्य वैद्युतम्, जीमूतस्य जीमूतम्—एतानि शाल्मलद्वीपस्य क्षेत्राणि। तथैव, द्युतिमानः सप्त पुत्रान् अभवत्—कुशल, मनुगु, गोष्ठ, उष्ण, पीवर, उद्यान्द, मुनिदुन्दुभि—एते क्रौञ्चद्वीपस्य क्षेत्राणि। कुशद्वीपाधिपतिः ज्योतिष्मान् अपि सप्त पुत्रान् अभवत्—उद्भिद, वेणुमान, रथोपल, अम्बन, धृति, प्रभाकर, कपिल—एतानि क्षेत्राणि। शाकद्वीपाधिपतिः मेधातिथि अपि सप्त पुत्रान् अभवत्—शान्त, भय, शिशिर, सुख, उदय, आनन्द, शिवक्षेम—एतानि क्षेत्राणि। जम्बूद्वीपाधिपतिः आग्नीध्रः नव पुत्रान् अभवत्—नाभि, किम्पुरुष, हरिवर्ष, इलावृत, रम्यक, हिरण्मय, कुरु, भद्राश्व, केतुमाल—एतानि क्षेत्राणि। नाभेः क्षेत्रं हेमवन्त, हेमकूट; किम्पुरुषस्य नैषध; हरिवर्षस्य मेरुमध्य; इलावृतस्य नील; रम्यकस्य श्वेत; हिरण्मयस्य उत्तर; कुरोः श्रृंगवत; भद्राश्वस्य माल्यवत; केतुमालस्य गन्धमादनम्—एवं स्वायम्भुवे मन्वन्तरे लोकव्यवस्था। प्रतिमन्वन्तरं सप्त भूमिपालाः सन्ति; एष कल्पनियमः। अधुना नाभेः वंशकथां वक्ष्यामि। नाभिः मेरुदेव्यां ऋषभं पुत्रं समुत्पादयत्, तस्य ज्येष्ठः भारतः। ऋषभः हिमालयदक्षिणं भारतं पुत्राय दत्तवान्। भरतस्य पुत्रः सुमतिः। भरतः राज्यं सुताय दत्त्वा वनं गतः। सुमतेः पुत्रः तेजसः, तस्य सुतः सत्सुरः। सुतः इन्द्रद्युम्नः; तस्य परमेष्ठी; तस्य प्रतिहार्तृ; तस्य निखातः; तस्य उन्नेताः; तस्य अभावः; तस्य उद्गातः; तस्य प्रस्तोतृ; तस्य विभुः; तस्य पृथुः; तस्य अनन्तः; तस्य गयः; तस्य नयः; तस्य विराट्; तस्य महावीर्यः; तस्य सुधीमान्; तस्य धीमत्; तस्य महान्; तस्य भूमनः; तस्य त्वष्टा; तस्य विरजाः; तस्य राजा; तस्य शतजित्। शतजितः शतं पुत्रान् अलभत्, तैः प्रजाः प्रवृद्धाः। तेषां वंशेन सप्तद्वीपविभक्तेयं भारतभूमिः स्थिता। एवं तेषां वंशपरम्परया भारतं जनाः भुञ्जते; कृतत्रेतादियुगानुक्रमेण एकसप्ततिः युगपर्यायाः सन्ति। एष शुभः मन्वन्तरः, विश्वस्य सम्बन्धेन, तथा स्वायम्भुवमन्वन्तरः वर्णितः; अधुना मन्वन्तरद्वीपानां कथां शृणु। रुद्र उवाच—अधुना जम्बूद्वीपस्य यथातथ्यं वर्णयिष्यामि, तथैव सागरद्वीपसंख्यां च विस्तारं च। तत्र कियत् क्षेत्रं, कियन्त्यः नद्यः, महाभूतानां प्रमाणं, चन्द्रसूर्यग्रहाणां पृथक् गतयः च, तदपि वक्ष्यामि। सप्तद्वीपानां सह चन्द्रसूर्यग्रहैः प्रमाणं येन लोकाः तर्केण निश्चिताः, तदपि वक्ष्यामि। यद् अतीन्द्रियम्, तद् तर्केण न निश्चितुम् शक्यते; यः परः प्रकृतेः, स अतीन्द्रियः विज्ञेयः। नव क्षेत्राणि जम्बूद्वीपस्य यथारूपं, तेषां विस्तारं, वर्तुलरूपं च, योजनसंख्यया वक्ष्यामि। एष जम्बूद्वीपः शतसहस्रयोजनपरिमितः, नानाजनपदसमाकीर्णः, शुभविविधयोजनचिह्नितः। सिद्धचारणैः संकुलः, पर्वतैः विभूषितः, सर्वरत्नमयः, शिलासंभवः, सर्वतो नद्यः पर्वतसमुद्भवाः तेन परिवेष्टितः।