वराहपुराणम्

शम्भवे, यस्य तेजः सहस्रसूर्यवातसमं, यो लोकदुःखनाशकः, चक्रधारिणे, सर्वविद्याधारकाय, नित्यनिर्दोषाय, सर्वदेवसंपूजिताय, अहं नमः। अनाद्याय, अच्युताय, शेषमौलये, भगवते, विश्वव्यापिने, भूतनाथाय, महेश्वराय, वातेशाय, सर्वेशाय, जगन्नाथाय, वसुधाधिपाय, विष्वनाथाय, पुनः पुनः नमः। आपां पतये, नारायणाय, जगतां हिताय, वसुधाधिपाय, सर्वेशाय, सर्वदर्शिने, सोमसूर्याच्युतवीराय, सर्वव्यापिने, अचिन्त्यरूपाय, अमृताय, अक्षराय, नमः। नारायण, यः तेजस्वी चक्रः अग्निशिखां विरुद्धः, सर्वत्रमुख, देवदुःखनाशक, अमृत, अक्षर, त्वां शरणं प्राप्तं मां पालय, अच्युत। त्वदीयानि बहूनि मुखानि पश्यामि, मध्ये पुरातनं ब्रह्माणं लोकस्रोतसं, पितामहाय नमः। अनन्तसंसारचक्रे, हे देवदेव, केवलं शुद्धबुद्धिभिः, तत्त्वमार्गान्वेषिभिः, क्वचित् त्वं ज्ञायसे, तर्हि अहं किं वदामि, त्वां संबोधितुम् इच्छन्? यो हि त्वां प्रकृतिपरं वेद, स सर्वज्ञः, मुनिश्रेष्ठः, तव गुणाः तेषु स्पष्टं न निबोध्यन्ते, यतः तव रूपं महदपि सूक्ष्मतरं। त्वं वाङ्मनसगोचरातीतः, इन्द्रियातीतः, न कर्मबन्धनयुक्तः, नैककर्मसंयुक्तः, संसारबन्धनात् मुक्तः—कथं त्वां ज्ञातुं शक्यते, हे देवदेव? तव रूपं साकारं च निराकारं च, अप्रतिमं, शुद्धचित्तैः, यज्ञैः संसारच्छेदकैः, लभ्यते, तदा त्वं चतुर्भुजः अनुभवसे। तत्ते परमं रूपं, आश्चर्यकारि, देवैः अपि न ज्ञायते; अतः ब्रह्मादयः तव पुरातनं रूपं, अवतारकथासु वर्णितं, पूजयन्ति। ब्रह्मा अपि तव रूपं पूर्णतः न जानाति; अहं तु तपसा शुद्धः, त्वां पुराणर्षिं, आदिपुरुषं वेद्मि। पद्मासनः मम पिता, स च प्राचीनानां कारणं स्मृतः; तथापि, अहं यथा त्वां न जानामि, तपोहीनैः त्वं न ज्ञायसे। ब्रह्मादयः, मुनिश्रेष्ठाश्च, त्वां न जानन्ति; ये त्वत्पूजायाम् अनभिरुचयः, ते ज्ञानं न लभन्ते, न च वेदविदः, यद्यपि प्रशंसिताः। वेदवितां विवेकः बहुजन्मसु तव प्रसादेन जायते; त्वां प्राप्तस्य न मानुषत्वं, न देवगन्धर्वमार्गः, न मोक्षः। त्वं विष्णुरूपः, अत्यन्तसूक्ष्मः; स्थूलः च, सर्वकर्मफलप्रदः; स्थूलसूक्ष्मस्वरूपः, सुलभः, परं तव विरोधिनः नरकं यान्ति। किं तव वर्णनीयम्? त्वं विश्वे, आकाशे, आत्मनि, सोमसूर्याग्निवायुपृथिव्यादिषु, तत्त्वानुसाररूपधारी, सर्वत्र स्वभावेन व्याप्य स्थितः। एतद् मम स्तोत्रं त्वं गृहाण, भक्तस्य विशेषतः; यथाज्ञप्तं सृष्टिं कुरु, सर्वज्ञत्वं च देहि, नमो विष्णवे। चतुर्मुखः, दशलक्षवदनः, शुद्धमना वा स्यात्, तव अनन्तगुणान् पूर्णतः न वर्णयेत्; त्वं कृपां कुरु। ध्यानयुक्तस्य, शुद्धबुद्धेः, एकनिष्ठचित्तस्य, त्वं नित्यं हृदि वससि; नमस्ते, त्वदन्यस्य नास्ति किंचन। एवं, सर्वव्यापित्वं ज्ञात्वा, अहं तव स्तोत्रं रचितवान्; संसारचक्रमार्गेण, अच्युत, मां शुद्धय, परमं मोक्षं च देहि। एवं, रुद्रेण, यस्य तेजः अनन्तं, स्तुतः सन्, भगवान् तुष्टः, मेघनिनादनिभया वाचा प्रोवाच। विष्णुः उवाच—वरं वृणुष्व, शुभं ते, देवदेव, उमापते; न अस्माकं भेदः, एक एव वयं। रुद्रः उवाच—ब्रह्मणा सृष्टिकर्मणि नियुक्तः अहम्; तस्मात्, त्वं मां सृष्ट्यर्थं त्रिविधं ज्ञानं देहि। विष्णुः उवाच—त्वं सर्वज्ञः, निःसंशयः, नित्यज्ञाननिधिः; सदा त्वं देवेषु पूज्यतमः भविष्यसि। एवं उक्तः, उमापतिः हर्षेण पुनः उवाच—वरं पुनः देहि, देव, यः सर्वेषां प्रख्यातः। केशव, रूपं धारयित्वा, मां पूजय; मां वह, देवदेव, वरं गृहाण, येन अहं सर्वदेवेषु पूज्यतरः स्याम्। विष्णुः उवाच—देवानां हितार्थं, यदा मानुषरूपं धारयामि, तदा मां पूजयिष्यसि, त्वं च मां वरं दास्यसि। यथोक्तं “मां वह,” देवदेव, उमापते, तदा मेघरूपं गत्वा, त्वां शतसंवत्सरं वहिष्यामि। एवं उक्त्वा, हरिः स्वयम् मेघरूपं गत्वा, महेश्वरं जलात् उत्थाप्य, इदं वचनं उवाच। “देव, एते दशैकः आद्याः प्रजाः, वैराजाः, पृथिव्यां गताः, आदित्याः इति प्रसिद्धाः। द्वादशभागः मम, विष्णुनाम, भूमौ अवतीर्णः, शंकरं पूजयति।” इति उक्त्वा, नारायणः आत्मनः अंशात् सूर्यं सृष्ट्वा, शब्दवत् न ज्ञायामः कुत्र अन्तर्धानं गतः। रुद्रः उवाच—एवं, स भगवान् हरिः, सर्वव्यापी, सर्वसृष्टिकर्ता, एकदा मां वरं दत्तवान्; तस्मात्, अहं देवेषु श्रेष्ठः। न कश्चन नारायणात् परः देवः, न भविष्यति, न अतीतः; एष वेदपुराणगुह्यं, मुनिश्रेष्ठ, यत् मया उच्यते, यत्र विष्णुः पूज्यते। श्रीवराह उवाच—पुनः, सर्वे ऋषयः तं नित्यं, रुद्रं, पुराणपुरुषं, शाश्वतं, अव्ययं, विश्वरूपं, अजातं, शिवं, त्रिनेत्रं, त्रिशूलधारिणं, पप्रच्छुः। ऋषयः ऊचुः—त्वं सर्वेषां देवतानां श्रेष्ठः, अस्माकं च; तस्मात्, त्वां एकं प्रश्नं पृच्छामः, त्वं उत्तरयोग्यः। कृपया, देवदेव, उमापते, पृथिव्याः प्रमाणं, पर्वतानां विस्तारं, समुद्रसरितां विस्तारं, ब्रह्माण्डस्य परिमाणं च वद। रुद्र उवाच—सर्वेषु पुराणेषु, पृथिव्याः विस्तारः विशेषतः, पश्चिमोत्तरदिग्देशे, ब्रह्मविष्णुभवादीनां क्षेत्रे, वर्णितः। अहं संक्षिप्त्या पृथिव्याः विस्तारं वक्ष्यामि; शृणुत, धर्मविदः, यथा वदामि, नरश्रेष्ठाः। स परमात्मा, सर्वविद्यया ज्ञेयः, सर्वमलवर्जितः, चिन्तातीतसूक्ष्मः, नारायणः, सर्वलोकव्यापी, सर्वज्योतिषां व्यापी, पीताम्बरधारी, पृथिवीं धारयन्, लघुत्वमहत्त्वादिलक्षणैः युक्तः, स शुद्धचैतन्यरूपः, स भगवान्, त्रिविधरूपेण—सत्त्व, रजस्, तमस्—प्रकटितः, आपः ससर्ज। ताभिः कृताभिः, स आदिपुरुषः, परमेश्वरः नारायणः, यः सर्वलोकसारः, सर्वदेवतासारः, सर्वयज्ञसारः, सर्वसलिलसारः, आपरूपधारी, योगनिद्रायां स्थितः, नाभिकमलं ससर्ज। तस्मिन्कमले, सर्ववेदसारभूते, अचिन्त्यः परमेश्वरः, ब्रह्मा, प्रजापतिः, प्रादुरभूत्। स प्रथमतः सनक, सनन्दन, सनत्कुमारादीन् ज्ञाननिष्ठान् ससर्ज, ततः स्वायम्भुवमनु, मरीच्यादीन्, दक्षपर्यन्तान् च। स्वायम्भुवमनुना, भगवता सृष्टः, तस्मात् जगतो विशालः विस्तारः उक्तः। तस्य मनोः द्वौ पुत्रौ आस्तां—प्रियव्रतः, उत्तानपादश्च। प्रियव्रतस्य दश पुत्राः—आग्नीध्रः, अग्निबाहुः, मेधः, मेधातिथिः, ध्रुवः, ज्योतिष्मान्, द्युतिमान्, हव्यवपुः, मत्स्यः, सवनान्तः। प्रियव्रतेन सप्त पुत्राः सप्तद्वीपपतयः कृताः। तेषु, आग्नीध्रः जम्बूद्वीपस्य अधिपः कृतः; मेधातिथिः शाकद्वीपस्य; ज्योतिष्मान् कुशद्वीपस्य; द्युतिमान् क्रौञ्चद्वीपस्य; वपुष्मान् शाल्मलद्वीपस्य; हव्यः गोमेदस्य; सवनान्तः पुष्करस्य। पुष्कराधिपः सवनान्तस्य द्वौ पुत्रौ—महावीटः, धातकी—तयोः क्षेत्रे गोमेदः, धातकी च प्रसिद्धौ। धातकीखण्डं धातक्याः, कौमुदं कुमुदस्य। शाल्मलद्वीपाधिपस्य वपुष्मतः त्रयः पुत्राः—सकुशः, वैद्युतः, जीमूतः। सकुशस्य क्षेत्रं सकुशः, वैद्युतस्य वैद्युतः, जीमूतस्य जीमूतः—एते शाल्मलद्वीपस्य प्रदेशाः। एवं द्युतिमतः सप्त पुत्राः—कुशलः, मनुगुः, गोष्ठः, उष्णः, पीवरः, उद्यान्दः, मुनिदुन्दुभिः—एते क्रौञ्चद्वीपस्य सप्त महाप्रदेशाः। कुशद्वीपाधिपस्य ज्योतिष्मतः सप्त पुत्राः—उद्भिदः, वेणुमान्, रथोपलः, अम्बनः, धृतिः, प्रभाकरः, कपिलः—एते प्रदेशाः। शाकद्वीपाधिपस्य मेधातिथेः सप्त पुत्राः—शान्तः, भयः, शिशिरः, सुखः, उदयः, आनन्दः, शिवक्षेमः—एते प्रदेशाः। जम्बूद्वीपाधिपस्य आग्नीध्रस्य नव पुत्राः—नाभिः, किम्पुरुषः, हरिवर्षः, इलावृतः, रम्यकः, हिरण्मयः, कुरुः, भद्राश्वः, केतुमालः—एते प्रदेशाः। नाभेः क्षेत्रं हेमवन्तः, हेमकूटश्च; किम्पुरुषस्य नैषधः; हरिवर्षस्य मेरुमध्यः; इलावृतस्य नीलः; रम्यकस्य श्वेतः; हिरण्मयस्य उत्तरः; कुरोः शृङ्गवत्; भद्राश्वस्य माल्यवन्तः; केतुमालस्य गन्धमादनः—एवं स्वायम्भुवमन्वन्तरे लोकव्यवस्था। प्रतिकल्पे, सप्त भूपालैः पृथिवी पालिता; एषा कल्पनित्यत्वा। अथ, नाभेः वंशकथां वक्ष्यामि। नाभिः, मेरुदेव्यां, ऋषभं पुत्रं ससर्ज, तस्य ज्येष्ठः पुत्रः भरतः। ऋषभः हिमालयदक्षिणां, भारताख्यां, भरताय ददौ। भरतस्य पुत्रः सुमतिः। राज्यम् आत्मजाय दत्त्वा, भरतः अपि वनं गतः। सुमतेः पुत्रः तेजसः, तस्य सुतः सत्सुरः। तस्य पुत्रः इन्द्रद्युम्नः; तस्य पुत्रः परमेष्ठी; तस्य पुत्रः प्रतिहर्ता; तस्य पुत्रः निखातः; निखातस्य पुत्रः उन्नेतः; उन्नेतस्य अभावः; अभावस्य उद्गातः; उद्गातुः प्रस्तोता; प्रस्तोतुः विभुः; विभोः पृथुः; पृथोः अनन्तः; अनन्तस्य गयः; गयस्य नयः; नयस्य विराट्; विराटः महावीर्यः; महावीर्यस्य सुधीमान्; सुधीमतो धिमत्; धिमतः महान्; महतः भौमनः; भौमनस्य त्वष्टा; त्वष्टुः विरजा; विरजस्य राजा; राज्ञः शतजित्। शतजितः शतं पुत्रान् ससर्ज, तैः प्रजा वृद्धिम् अगच्छन्। तैः एष भारतवर्षः, सप्तद्वीपविभूषितः, प्रतिष्ठितः। एवं, भगवतः महिमा, रुद्रस्य स्तुतिः, विष्णोः अनुग्रहः, एवं च लोकसृष्ट्युपक्रमः, वंशप्रवाहश्च, पुराणप्रमाणेण, संक्षिप्तेन वर्णितः।