अहं तं पुरुषं पप्रच्छ, "कः त्वम्? के च एते पुरुषाः ये गताः? किमर्थम् अत्र आगतः असि? तत्त्वेन मे कथय, पुरुषर्षभ।" सः पुरुषः उवाच, "ये पूर्वं गताः पुरुषाः, दीप्तिमन्तः, ते आदित्याः; ब्रह्मणा ध्यानगताः सन्तः शीघ्रं प्रयान्ति, हे भव।" ब्रह्मा हि सृष्टिं सृजति; तस्मिन्नेव हेतुना एते पुरुषाः सृष्टेः रक्षणाय प्रयान्ति, नात्र संशयः, भगवन्। शम्भुः पुनः पप्रच्छ, "भगवन्, एतत् कथं वेत्सि, महापुरुषश्रेष्ठ? कस्य नाम्ना एष सर्वम् अभिधीयते? आकाङ्क्षया मे कथय।" रुद्रेण एवं पृष्टः सः पुरुषः प्रत्युवाच, "अहं नारायणः, सनातनः देवः, सलिलेषु शयानः।" ततो मम दिव्यदृष्टिः प्रादत्त, "सावधानः मां पश्य," इति तेन प्रोक्तम्। ततः अहं तम् अपश्यम्। तस्मिन्नेव क्षणे अहं तं अङ्गुष्ठमात्रं रूपं, सूर्यतेजोवद् दीप्तिमन्तम् अपश्यम्; तस्य नाभौ पद्ममासीत्। तत्र अहं ब्रह्माणम् अपश्यं, स्वयम् अपि तस्य पार्श्वे स्थितः। तं महात्मानं दृष्ट्वा मम हृदि हर्षः उत्पन्नः, चित्तं च स्तुतौ प्रववृते, द्विजर्षभ। भगवन्, तस्य रूपस्य उत्पत्तौ, अहं तं विश्वात्मानं तपसा कृतस्मृतिः भक्त्या च कृतस्तोत्रेण स्तोतुम् आरब्धवान्। ततः रुद्र उवाच, "अनन्ताय, शुद्धचेतसे, नानारूपाय, सहस्रबाहवे, स्रष्ट्रे, सहस्रकिरणाय, विशालदेहाय, शुद्धकर्मणे नमः। शम्भवे, सर्वदुःखनाशकाय, सहस्रसूर्यवायुवर्चसे, चक्रिणे, सर्वविद्याधारिणे, नित्यनिष्कल्मषाय, सर्वदेवैः सदा स्तूयमानाय नमः। अनादये, अच्युताय, शेषमौलये, ईश्वराय, विष्णवे, प्रजापते, महेशाय, वायुपतये, सर्वपतये, जगत्पतये, पृथ्वीपतये, विश्वपतये सदा नमः। आपतये, नारायणाय, जगदहिताय, भूमिपतये, सर्वदृशे, सोमसूर्याच्युतवीर्याय, सर्वगताय, अचिन्त्यरूपाय, अमृताय, अक्षराय च नमः।" "नारायण, तव दीप्तमण्डलं वह्निज्वालाविरोधि, सर्वतोमुख, देवदुःखनाशन, अमृत, अक्षर, शरणागतं माम् रक्ष, अच्युत। सर्वव्यापिन्, बहुमुखं त्वां पश्यामि, मध्ये च पुराणम् ब्रह्माणम् लोकाधिपतिं पितामहम्; तुभ्यं नमः। अनन्तसंवत्सरचक्रपरिवर्तनेषु, त्वं देवदेव, सत्पथगामिभिः, ज्ञानशुद्धचित्तैः कदाचिद् दृश्यसे; तर्हि अहं किमर्थम् अल्पबुद्ध्या त्वां संबोधयामि?" "यो त्वां प्रकृत्यतिक्रान्तं वेत्ति, सः सर्वज्ञः, प्राज्ञेषु श्रेष्ठः; तव गुणाः तेषु न विवेक्तुं शक्यन्ते, यतः तव रूपं महद् अपि अतीव सूक्ष्मम्। त्वं वाचः, मनसः, इन्द्रियाणां च परः; न कर्मणा बध्यसे, नैककर्मा, संसारबंधनात् विमुक्तः; कथं त्वं ज्ञेयः, देवदेव?" "तव रूपं सगुणं निर्गुणं च, अनुपमं, शुद्धमना यज्ञैः संसारच्छेदकैः प्राप्यते; तदा त्वं चतुर्भुज रूपेण उपलभ्यसे। तद् आश्चर्यरूपं तव परमं देवा अपि न जानन्ति; तस्मात् ब्रह्मादयः तव पुराणरूपं स्तुवन्ति, अवतारवर्णितम्।" "महान्, पद्मयोनि सृष्टिकर्ता अपि तव रूपं न वेत्ति; अहं तु तपसा शुद्धः त्वां प्राचीनमुनिं प्रथमं पुरुषं वेद्मि। पद्मासनः मम पिता इति ख्यातः, प्राचीनानां कारणम् इति च; तथापि ममादृशः अपि त्वां न वेत्ति, तपोहीनाः त्वां न जानन्ति।" "देव, ब्रह्मा अपि प्राज्ञश्रेष्ठाः त्वां न जानन्ति; ये त्वाम् अनभिप्रेत्य ज्ञातुम् इच्छन्ति, तेषां ज्ञानं न जायते, न वेदाः, यद्यपि कीर्तिमन्तः। प्रभो, वेदवितां विवेकः बहुजन्मसु तव प्रसादात् जायते; त्वां प्राप्तस्य न मानुष्यं, न देवगन्धर्वपथः, न मोक्षः।" "त्वं विष्णुरूपः अतीव सूक्ष्मः, स्थूलः सर्वकर्मसिद्धिः; त्वं स्थूलः सूक्ष्मश्च, सुलभः, परं त्वत्तः प्रतिकूलाचरणिनः नरकं यान्ति। किं तव वाच्यं, यः सर्वमिदं विश्वं व्याप्य स्थितः, आकाशं, आत्मानं, सोमं, वह्निं, सूर्यं, पृथिवीं, वायुम् च, भूतानुरूपं रूपं स्वभावेन व्याप्य स्थितः?" "प्रभो, मया कृतं स्तोत्रं त्वद्भक्तस्य विशेषतः गृहाण; यथा आज्ञप्तं, सृष्टिं कुरु, सर्वज्ञतां च मे प्रयच्छ; नमो विष्णवे। यदि चतुर्मुखो वा दशलक्षमुखो वा शुद्धचित्तो वा स्यात्, स देवश्रेष्ठ, न तव अनन्तगुणान् वर्णयितुं शक्तः; प्रसन्नो भव।" "यः ध्यानयुक्तः, शुद्धबुद्धिः, तवैकचित्तः, तस्य हृदि त्वं सदा वससि; नमस्ते, त्वत्तः पृथक् किञ्चित् नास्ति। एवं, प्रभो, मया सर्वगतं त्वां ज्ञात्वा इदं स्तोत्रं कृतम्; संसारचक्रमार्गेण माम् शुद्धय, अच्युत, परमोक्तिं च ददातु।" श्रीवराह उवाच—एवं रुद्रेण, यस्य तेजः असीमम्, स्तूयमानः भगवान् प्रसन्नः सञ्जज्ञे, गर्जितस्वरेण वाक्यम् अभाषत। विष्णुः उवाच, "वरं वृणुष्व, शिवं ते अस्तु, देवदेव, उमापते। न हि अस्माकं भेदः अस्ति, वयं एकैव।" रुद्रः उवाच, "ब्रह्मणा मया सृष्टिकर्मणि नियुक्तः अस्मि; तस्मात्, त्रिविधं ज्ञानं देहि, सृष्ट्यर्थम्।" विष्णुः उवाच, "त्वं सर्वज्ञः, न संशयः, नित्यज्ञाननिधिः; सदा त्वं देवेषु पूज्यतमः भविष्यसि।" एवं उक्तः उमापतिः हर्षितः पुनः उवाच, "अन्यं वरं देहि, देव, सर्वेषां भूतानां मध्ये प्रसिद्धम्।" "रूपं धृत्वा, केशव, मां पूजय; मां वह, देवदेव, वरं च गृहाण, येन अहं सर्वदेवताभ्यः पूज्यतरः स्याम्।" विष्णुः उवाच, "देवानां हितार्थे यदा मानुषीं तनुं धारयामि, तदा त्वां पूजयिष्यामि; त्वं च मे वरान् दास्यसि।" "यथा त्वया उक्तं—'मां वह'—देवदेव, उमापते, तस्मात् अहं मेघरूपं गत्वा त्वां शतसंवत्सरं वहिष्यामि।" इत्युक्त्वा हरिः स्वयम् मेघरूपं गत्वा, महेश्वरं जलात् उद्धृत्य, इदं वचनम् उवाच। "भगवन्, एते एकादश प्रमुखाः पुरुषाः, वैराजाः नाम, पृथिवीं गताः, आदित्याः इति विख्याताः।