वराहपुराणम्

शृणु, द्विजश्रेष्ठ, सनातनं प्रवचनं यथाक्रमं। सर्वदेवानां मध्ये 'विश' धातोः 'ष्णु' प्रत्ययेन यः परमात्मा स चिरस्थायी विष्णुः कथ्यते। स विष्णुः दशधा च एकधा च स्तुतः, योगबलसम्पन्नः, ऐश्वर्ययुक्तः, महत् तेजस्वी आदित्यः उच्यते। स एव परः प्रभुः युगेषु मानवस्वरूपं धृत्वा दिव्यकार्याणि यथासमयं कुर्यात्; स सर्वदा लोकपथस्य स्थापने, दिव्यकार्याणां पूर्त्यर्थं मां स्तौति। अहं च तस्मै द्वापरेषु सर्वदा वरदः, तं कृतयुगे श्वेतद्वीपे सदा स्तौमि। सृष्टिकाले च चतुर्मुखं ब्रह्माणं स्तौमि, तदा कालस्वरूपः भवान्; कृतयुगे ब्रह्मा, देवाः, दानवाः मां स्तुवन्ति; देवाः कामानुग्रहाय लिङ्गरूपेण मां पूजयन्ति। मोक्षकामिनः सहस्रशीर्षं नारायणं मनसा पूजयन्ति; स सर्वात्मा, स एव देवः नारायणः। ये द्विजश्रेष्ठाः ब्रह्मयज्ञेन यजन्ति, ते ब्रह्माणं तुष्टवन्ति; वेदः ब्रह्मा इति घोषितम्। नारायणः, शिवः, विष्णुः, शङ्करः, पुरुषोत्तमः—एतेषु नामसु परमं शाश्वतं ब्रह्मा विज्ञायते; तद् बुद्धिमन्तः चित्तयोग इति वर्णयन्ति। यज्ञे पशूनां शमनं, हविषां च दानं, 'ओम्' इति प्रसिद्धम्; तत्र अहं स्थितः। ब्रह्मणः, विष्णोः, महेश्वरस्य कर्मवेदेन सह संयोगः; त्रयोऽपि मन्त्राद्यः, विचारस्य आवश्यकता नास्ति। अहं विष्णुः, वेदाः, ब्रह्मा, कर्म च, एते त्रयः एक एव, विप्रश्रेष्ठ, तान् पृथक् न मन्येत। यः अन्यथा पक्षपातेन पश्यति, स पापी रौरवघोरं नरकं याति। अहं ब्रह्मा, विष्णुः, ऋग्यजुःसामवेदाः; विभागः नास्ति, सर्वेषु। रुद्रः उवाच—शृणु, द्विजश्रेष्ठ, अद्भुतं यद् जले निमग्नः अभवत्। पूर्वं ब्रह्मणा सृष्टः 'सृज प्रजाः' इति उक्तः, परन्तु विवेकाभावात् जलं प्रविष्टः। तत्र एकक्षणं मनः संयम्य, अङ्गुष्ठमात्रं परमात्मानं ध्यायन् स्थितः। तदा जलात् दश पुरुषाः एकः च उत्पन्नाः, प्रलयाग्निवत् दीप्तिमन्तः, जलं तेजसा तापयन्तः। तान् अहं पप्रच्छम्—'कः यूयं, जलात् दीप्तिमन्तः, जलं तापयन्तः? क्व गच्छथ, कथयत?' ते उत्तमाः पुरुषाः मौनं धृत्वा किंचित् न ऊचुः; एवं मौनं तैः गत्वा। अनन्तरं महापुरुषः प्रकटः, अतिवर्णनीयः, मेघसदृशः, कमलनयनः। तं पप्रच्छम्—'कः त्वं, कः एते गता: पुरुषाः, किं तव प्रयोजनम्?' स पुरुषः उवाच—'पूर्वे गता: दीप्तिमन्तः आदित्याः; ब्रह्मणा ध्याता:, सृष्ट्यर्थं शीघ्रं गच्छन्ति, न सन्देहः। ब्रह्मा सृष्टिं सृजति, तद्रक्षणाय एते प्रयाणं कुर्वन्ति।' शम्भुः पप्रच्छ—'सर्वं कथं जानासि, महापुरुषश्रेष्ठ? किम् नाम्ना सर्वं प्रसिद्धम्?' रुद्रेण पृष्टः स पुरुषः उवाच—'अहं नारायणः, शाश्वतः देवः, जलस्थः।' तेन उक्तः—'दिव्यदृष्टिं लभस्व, मां सम्यक् पश्य।' अहं तं ददर्शम्। तस्मिन्क्षणे तं अङ्गुष्ठमात्रं सूर्यप्रभं ददर्शम्; तस्य नाभौ कमलं आसीत्। तत्र ब्रह्माणं ददर्शम्, आत्मानं च तस्य समीपे; तं महात्मानं दृष्ट्वा मम मनः हर्षितम्, स्तुत्याय प्रवृत्तम्। स तदा उत्पन्नरूपं दृष्ट्वा अहं विश्वात्मानं तपसा कृतकृत्यस्मृत्या भक्त्या स्तुत्या स्तुतवान्। रुद्रः उवाच—'अनन्ताय नमः, शुद्धचित्ताय, नानारूपाय, सहस्रबाहवे; स्रष्ट्रे, सहस्रकिरणाय, विशालदेहाय, शुद्धकर्मणे।' 'शम्भवे, सर्वलोकदुःखहराय, सहस्रसूर्यवाततेजसे; चक्रधारिणे, सर्वज्ञानाधाराय, नित्यम् निष्पापाय, सर्वदेवैरस्तुताय।' 'अनादिदेवाय, अच्युताय, शेषमुकुटाय; प्रभवे, सर्वव्यापिने, भूतनाथाय, महात्मने; वातनाथाय, सर्वनाथाय, लोकनाथाय, भूनाथाय, विश्वनाथाय—सदा नमः।' 'आपां पतये, नारायणाय, विश्वहिताय, भूनाथाय, सर्वदृशे; सोमाय, सूर्याय, अच्युताय, वीराय, सर्वव्यापिने, अचिन्त्यरूपाय, अमृताय, अव्ययाय।' 'नारायणाय, दीप्तचक्राय, अग्निशिखाविरोधिने, रक्षित्रे, सर्वमुखाय—नमः, देवदुःखहराय, अमृताय, अव्ययाय; त्रातुम् अच्युत, शरणागतं माम्।' 'सर्वव्यापिने, तव अनेकानि मुखानि पश्यामि, मध्ये पुरातनं ब्रह्माणं, लोकाधारं; नमः पितामहाय।' 'अनन्तसंसारचक्रे, देवदेव, यथार्थमार्गान्वेषिभिः, ज्ञानशुद्धचित्तैः, कदाचित् प्रकटः; तस्मात् अहं किं व्याहरामि, त्वां सम्बोधयन्?' 'यो त्वां प्रकृतिपरं जानाति, स सर्वज्ञः, ज्ञानीषु श्रेष्ठः; तव गुणाः तेषु न विविक्तुम् शक्याः, विशालरूपः अपि अतीव सूक्ष्मः।' 'त्वं वाचोऽपि परः, मनसः परः, इन्द्रियाणां परः; कर्मणः न बन्धः, नैककर्मा; संसारबन्धनात् परः; कथं त्वं ज्ञेयः, देवदेव?' 'तव रूपं, व्यक्ताव्यक्तं, अतुलं, शुद्धचित्तैः, यज्ञैः संसारच्छेदकैः लभ्यते; तदा त्वं चतुर्भुजः ज्ञायसे।' 'तव तद् परमं रूपं, आश्चर्यकारणं, देवैः अपि न ज्ञातम्; तस्मात् ब्रह्मा आदि तव पुरातनं रूपं पूजयन्ति, अवतारकथासु वर्णितम्।' एवं, द्विजश्रेष्ठ, सनातनस्य विष्णोः, नारायणस्य, ब्रह्मणः, रुद्रस्य च, परमात्मनः अद्भुतं चरितं, यथाक्रमं श्रुतम्।