वराहपुराणम्

श्रीवराहः कथां आरभते। सुमनसः पुत्रः वसु नाम राजा, धर्मविद्, स्वराज्ये शासनं कृत्वा, बहूनि महायज्ञानि विपुलदानेन अकरोत्। स राजा, सर्वं हरिं नारायणं देवेशं अभिन्नतया चिन्तयन्, विधिपूर्वकं तं सम्पूज्य यज्ञकर्माणि अकरोत्। दीर्घकालं राज्यसुखं अनुभूय, तस्य मनः द्वैतस्य अन्तं प्राप्तम्। ततः, शतभ्रातृणां मध्ये श्रेष्ठं पुत्रं विवस्वन्तं स्वराज्ये स्थापयित्वा, स राजा तपोवनं गच्छति। तत्र पुष्करं नाम तीर्थं, सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठं, यत्र केशवः पुण्डरीकाक्षः भक्तैः पूज्यते। तत्र काश्मीरराजः वसु, राजर्षिः, अतितीव्रं तपः कृत्वा, स्वदेहं कृशं अकरोत्। स बुद्धिमान् राजा पुण्डरीकाक्षस्य परमं स्तोत्रं भक्त्या जपन्, निष्पापं नारायणं तुष्टुम् इच्छन्, स्तोत्रस्य अन्ते स राजा तेन एकत्वं प्राप्नोत्। ततः पृथिवी भगवान्तं पृष्टवती—“भगवन्, पुण्डरीकाक्षस्य परमं स्तोत्रं कथं स्मर्यते? तस्य स्वरूपं किम्? तत्त्वेन कथय।” श्रीवराहः उवाच—“नमस्ते पुण्डरीकाक्षाय, नमस्ते मधुसूदनाय, नमस्ते लोकनाथाय, नमस्ते तीक्ष्णचक्रधारिणे। नमः पुण्डरीकाक्षाय विश्वरूपाय, महाबाहवे, वरदाय, सर्वव्यापिने, ज्ञानाज्ञानस्वरूपाय। नमः मधुसूदनाय आद्याय, महेशाय, वेदवेदाङ्गाधिपाय, गम्भीराय, देवेशाय। नमः पद्मनाभाय, विश्वरूपाय, महरूपाय, ज्ञानमूर्तये, त्रिरूपाय, देवपालकाय। नमः परमात्मने, सहस्रशीर्ष्णे, सहस्राक्षाय, महाबाहवे, विश्वव्यापिने। नमः विष्णवे नित्याय, विजयाय, शरणाय, रक्षाय, श्यामवर्णाय, चक्रधारिणे। नमः हरये शुद्धाय, सर्वव्यापिने, नित्याय, आकाशरूपाय, पुरातनाय, सत्-असत्-विवर्जिताय। अच्युत, त्वदन्यं न पश्यामि; यत् किञ्चिद् चरं स्थिरं वा सर्वं त्वया व्याप्यते।” एवं वदत: तस्य शरीरात् एकः पुरुषः अभिव्यज्यते—श्यामवर्णः, भीमः, उग्रः। तस्य रक्तलोचनः, ह्रस्वकायः, दग्धस्तम्भवर्णः, हस्तौ अञ्जलिं कृत्वा स्थित्वा उवाच—“राजन्, किं करवाणि?” राजा पृच्छति—“त्वं कः? किमर्थं आगतः? किम् इच्छसि? कथय, व्याधः, ज्ञातुम् इच्छामि।” व्याधः उवाच—“राजन्, पूर्वकाले कलियुगे दक्षिणदेशे धर्मात्मा राजा, जनस्थानवासिन्, त्वं आसीः। एकदा, अश्वैः परिवृतः, वनं प्रविश्य, मृगान् हन्तुं ययासि। तत्र, अन्येच्छया, मुनिं मृगवेषधारिणं दण्डेन दूरात् हत्वा भूमौ पतितम् अकरोत्। ब्राह्मणस्य निधनात् त्वं हृष्टः, ‘हरिणा मृगः हतः’ इति चिन्तयन्, मृगं एव दृष्टवान्। तं दृष्ट्वा, तव इन्द्रियाणि मनश्च विक्षिप्तानि; गृहं गत्वा अन्यस्मै तद् आख्यात्। कतिपयदिनानन्तरं, ब्राह्मणहत्या-पापात् भीतः, रात्रौ चिन्तयन्, ‘किं प्रायश्चित्तं करोतुं, यथा पापात् विमुक्तः स्याम्?’ इति। ततः, एकदा नारायणं ध्यायन्, शुद्धद्वादशीदिने उपवासं अकरोत्। शुभदिने, ‘नारायणः प्रसन्नः’ इति घोषयन्, विधिपूर्वकं गोदानं अकरोत्; किन्तु मृतस्य त्वरितं उदरवेदनां अभूत्। द्वादशीव्रतस्य अपूर्णता कारणं वक्ष्यामि—तव धर्मपत्नी नारायणी नाम्ना, श्वासविघ्नेन उक्तवती; तस्मात्, एककल्पं विष्णुपुरी जन्म तव अभवत्। अहं तव देहे स्थित्वा, अनन्तं सर्वं जानामि; ब्राह्मणहत्या-तापेन पीडितः अभवम्। ततः विष्णुदूतैः गदाभिः ताडितः, नष्टः; तव रोमकूपात्, स्वबलात्, स्वर्गे अपि स्थितः। ब्रह्मणः दिवः समाप्तौ, रात्रे आरम्भे, सृष्ट्यादौ, राजन्, एवं जातम्। सुमनसः गृहे त्वं जातः, अहं अपि तव रोमात् काश्मीरपतिरूपेण जातः। बहूनि यज्ञानि दानानि अकरोत्, किन्तु विष्णुस्मरणाभावात् अहं न नष्टः। पुण्डरीकाक्षस्तव स्तोत्रस्य प्रभावेन, अहं रोमाणि त्यक्त्वा, एकत्वं प्राप्तः, व्याधरूपेण पुनः जातः। भगवतोः स्तोत्रं श्रुत्वा, पूर्वं पापरूपः अहं मुक्तः, धर्मनिष्ठा बुद्धिः मयि स्थितम्। एवं श्रुत्वा, राजा विस्मितः, व्याधाय वरं दत्तवान्। राजा उवाच—“व्याध, यथा त्वं पूर्वजन्म स्मारितवान्, तथा मम प्रसादेन धर्मव्याधः भविष्यसि।” पुण्डरीकाक्षस्य कथा यः शृणोति, पुष्करयात्रायां विधिपूर्वकं स्नानफलं लभेत्। एवं उक्त्वा, राजा उत्तमं दिव्यं विमानं आरुह्य, परमशक्त्या सर्वधारिणा भगवता एकत्वं प्राप्तवान्।