एवं उक्तः धर्मविद् गौतमः तैः तपस्विभिः समं उवाच—“गोवधस्य प्रायश्चित्तं मे दत्तं भवतु, हे तपोवन्तः।” तदा तैः ब्राह्मणैः प्रत्युक्तम्—“एषा गौः मृत्युम् न प्राप्ता, केवलं अचेतना इव स्थिताः। यदि गङ्गाजले स्नापिता भवेत्, नूनं पुनः उत्थास्यति। मृतस्य प्रायश्चित्तम् विधीयते; अमृतस्य तु कृतं इव। अतः व्रतम् न कुर्यात्, न च कोपं कुर्यात्।” इत्युक्त्वा ते तपस्विनः तत्रत्यात् निर्गताः। तेषु गतिषु, गौतमः महात्मा हिमवतः महागिरिं प्राप्य, मम पूजनं महत् तपः च कर्तुम् आश्रितः। शतवर्षाणि यावत् स तीव्रं तपः अकरोत्। तस्मिन् सन्तुष्टः अहम् उवाचम्—“वरं वृणु, स्थिरव्रत।” गौतमः प्रार्थयामास—“तव जटासु स्थितां तपःनदीं गङ्गां मे दत्त्वा, पवित्रां भागीरथीं मम सह गच्छतु।” तस्मात् शिवः एकां जटां तस्मै दत्तवान्। तां जटां गृहीत्वा, गौतमः यत्र गौः मृतवत् स्थिताः तत्र अगच्छत्। तत्र तया जटाजलस्य स्नानेन गौः दीप्तिमती उत्थिता, तत्रैव पवित्रा महानदी उत्पन्ना। एतत् अद्भुतं दृष्ट्वा सप्तर्षयः दिव्ययानैः आकाशे स्थित्वा, “शुभम्! शुभम्!” इति उच्चैः शंसन्तः आगच्छन्। तैः उक्तम्—“साधु गौतम! धर्मज्ञेषु त्वत्समः कः? यस्य कृते देवी जाह्नवी दण्डकं प्राप्ता।” तैः उक्तः गौतमः तद्विस्मितः, “किमेतत्?” इति विचिन्त्य, गवां मृत्युसंभावनां दृष्टवान्। तद्विधाय, ऋषीणां मायया एतत् अभवत् इति जानीत्वा, तान् शप्तवान्—“अशुद्धव्रताः, जटाश्मश्रुयुक्ताः, वेदत्रयात् बहिष्कृताः, वेदकर्मवर्जिताः भविष्यथ।” गौतमस्य तेषां तीक्ष्णं वचनं श्रुत्वा सप्तर्षयः ऊचुः—“सर्वकालं न भवतु, द्विजश्रेष्ठ। तव वचनं व्यर्थं न भविष्यति, नूनं सत्यम्।” पुनः ऊचुः—“यदि कलियुगे सर्वे द्विजश्रेष्ठाः एवं भविष्यन्ति, तत्र शुभं च अशुभं च कर्तुं शक्यते। तथापि, कलौ तादृशाः श्रद्धया युक्ताः स्युः।” कलियुगे, द्विजश्रेष्ठ, तव वचनाग्निना दग्धाः, सदा वेदकर्मवर्जिताः भविष्यन्ति। अत्र, अस्या नदीस्य द्वितीयं नाम गोदावरी; गौः दत्ता, वरः दत्तः, तस्मात् नदी गोदावरीति प्रसिद्धा। कलियुगे, ये ब्राह्मणाः अस्या नदीं प्राप्ताः, गौं ददति, यथाशक्ति दानं कुर्वन्ति, ते देवैः सह मुदं प्राप्नुवन्ति। जब बृहस्पति सिंहस्थे तिष्ठति, यः एकचित्तः तत्र गच्छति, विधिवत् स्नानं कृत्वा, पितृभ्यः तर्पणं ददाति—तस्य पितरः यदि नरके पतिताः, स्वर्गं गच्छन्ति; ये स्वर्गे, ते मुक्तिं प्राप्नुवन्ति—नूनं न संशयः। गौतमः महाकीर्तिं प्राप्नोति, चिरं मुक्तिं यास्यति; इत्युक्त्वा, सप्तर्षयः कैलासं गच्छन्, यत्र अहम् उमा सह सदा निवसामि, साधुषु श्रेष्ठ। तैः मम प्रति उक्तम्—“कलियुगे, सर्वे द्विजश्रेष्ठाः तव रूपं धारयन्ति, जटामुकुटयुक्ताः, मृतवत् वेशं धारयन्ति, मिथ्या तपस्वि-लक्षणं धारयन्ति, देव।” तैः पुनः प्रार्थितम्—“कलियुगे, कस्यचित् शास्त्रं प्रदत्तं भवतु, येन सर्वे वंशजा कलिदुःखार्ता मार्गं अनुसरन्ति।” एवं तैः पूर्वं प्रार्थितः, द्विजश्रेष्ठ, अहम् वेदकर्मयुक्तं एकं संग्रहं रचयामि। तस्मिन् ‘निश्वास’ नाम्नि संग्रहः, बभ्रवः शाण्डिल्यः च तत्र लीनाः; बैदालः केवलं श्रवणेन गच्छन्, लघु दोषात्। नूनं अहम् तान् मोहयामि, द्विजश्रेष्ठ, आगामि ज्ञात्वा; कलियुगे, लाभकामाः स्वशास्त्रं रचयन्ति। निश्वाससंहितायां शतसहस्रं प्रमाणम्; तदेव पाशुपतदीक्षा, योगः अपि पाशुपतः। अत्र वेदमार्गात् अन्यत् यत् उत्पद्यते, तद् लघु, तीव्रं, शुद्धिहीनं ज्ञेयम्। कलियुगे, ये रुद्राश्रिताः, बैदालः, लाभकामाः स्वशास्त्रं रचयन्ति; तान् ‘उच्छुष्मरुद्राः’ इति विज्ञेयाः; अहम् तेषु न स्थितः। पूर्वं भैरवरूपेण देवार्थे नृत्यं अकरवं; तत्र तीव्रकर्मणां सम्बन्धः। असुरविनाशकाम्यया, एकदा उच्चैः हासं अकरवं; तत्र पतिताः मम अश्रुजाः, तीव्राः, भूमौ जन्म प्राप्स्यन्ति। उच्छुष्मभक्ताः, तीव्राः, सदा सुरापमांसप्रियाः, स्त्रीषु कामिनः, पापकर्मणः—एवमर्थाः भूमौ जायन्ते। गौतमशापेन, द्विजाः तेषां वंशे जन्म प्राप्स्यन्ति; तेषु, ये सुसंस्कृताः, मम शिक्षायाम् भक्ताः। स्वर्गमोक्षे संशयात्, ये मम वंशं दूषयन्ति, ते मृगयोनिं यास्यन्ति। पूर्वं गौतमवचनाग्निना दग्धाः, अधुनाऽपि मम आज्ञया, ते द्विजाः नरकं यास्यन्ति—विचारः न आवश्यकः। रुद्रः उवाच—एवं ब्रह्मपुत्रेभ्यः उक्त्वा, ते यथागतं निर्गताः; गौतमः अपि शीघ्रं स्वगृहं प्रत्यगच्छत्। हे ब्राह्मणाः, धर्मलक्षणं उक्तं; यः तद्विपरीतं आचरति, स तर्कवृत्तः भवति। श्रीवराहः उवाच—अगस्त्यः श्रद्धया रुद्रं सर्वज्ञं, सर्वकर्मणं, पुरातनं समुपेत्य पप्रच्छ। अगस्त्यः उवाच—“त्वं, ब्रह्मा, विष्णु च त्रयम्, त्रिवेदरूपेण स्मृतः; दीपः अग्निसंयोगवत्, सर्वशास्त्रेषु सर्वत्र स्थितः। त्र्यक्ष, कस्य कालः श्रेष्ठः? कस्य कालः परः? किं ब्रह्मा? कथय, देव।” रुद्रः उवाच—“विष्णुः एव परमं ब्रह्म, तत्र त्रिरूपं कथ्यते; वेदान्तमार्गे मोहिताः एतत् न जानन्ति।” एवं वृत्तान्तः समाप्तः।