एवं स तैः संबोधितः सन्, तत्रैव तैः ब्राह्मणैः सह स्थित्वा विविधानि भोज्यानि भोक्तुम् आरब्धम्, यावत् तद् दारुणं दुष्कालं समाप्तम् अभवत्। यदा स दुष्कालः समाप्तः, तदा ते ब्राह्मणाः तीर्थयात्रायाः कामनया गन्तुम् उद्यताः। तत्रैव तपस्वी शाण्डिल्यः, मुनिश्रेष्ठः, महर्षिणा मारीचेन विचिन्त्य संबोधितः। मारीचः उवाच—"शाण्डिल्य! यथोचितं वक्ष्यामि। तव पिता गौतमः ऋषिः अस्ति। तम् अनवेद्य वने तपः कर्तुं न युक्तम्।" एवं उक्ते, सर्वे ते मुनयः प्रोचुः—"किं स्वदेहं विक्रीय तस्य भोज्यं भुक्तम्?" इति। तदनन्तरं पुनः ते गन्तुं समालोच्य, मायया एकां धेनुं निर्माय, तां गौतमस्य क्षेत्रे न्यवेशयन्। स गौतमः तां धेनुं वने विचरन्तीं दृष्ट्वा, हस्ते जलं गृहित्वा, "रुद्राय गच्छ" इति उक्त्वा, तां मायामयीं धेनुं जलबिन्दुभिः स्पृष्ट्वा पतितवान्। सा धेनुः तदा भग्ना, मुनिभिः निर्गन्तुं उद्यतैः दृष्ट्वा, गौतमः विज्ञः विनयी च तान् मुनीन् अभाषत। "कस्मात् यूयं गच्छथ, मुनयः? शीघ्रं मे कथयत। किमर्थं मां त्यक्तुम् इच्छथ, अहम् हि सदा भक्तः विशेषेण विनयी च भवामि?" इति। मुनयः ऊचुः—"ब्राह्मन्, अत्र गोवधः जातः। यावत् सः तव शरीरे स्थितः, तावत् तव अन्नं न भक्षयामः, महर्षे।" एवं उक्ते, धर्मवित् गौतमः तान् तपस्विनः उवाच—"गोहत्या हेतुं प्रायश्चित्तं मे दत्त, तपोधनाः।" ते ऊचुः—"एषा गौः न मृताऽस्ति, ब्राह्मन्; सा केवलं मूर्च्छिता इव। गङ्गाजलेन स्नाता उत्थास्यति, न संशयः।" प्रायश्चित्तं मृतायै, अमृताय तत् कृतमेव। व्रतं मा कुरुत, न च रोषं कुरुत।" इति उक्त्वा, ते निर्जग्मुः। तेषु गच्छत्सु, प्राज्ञः गौतमः महत् हिमवत्पर्वतम् अगच्छत्, मां पूजयितुम्, महत्तपश्च कर्तुम् इच्छन्। एकशतवर्षाणि सः मां पूजयामास। तेन तुष्टः अहम् उक्तवान्—"वरं वृणुष्व, स्थिरव्रत।" सः उवाच—"तव जटासु तपोनदीं गङ्गां ददातु। एषा पुण्या भागीरथी नदी मया सह गच्छतु।" मया तेनैव उक्तः, शिवेन एकं केशपाशं दत्तम्। तं गृहित्वा, सः यत्र गौः पतिता तत्र जगाम। तस्मिन्नेव जलेन स्नाता सा गौः प्रबभौ, उत्तिष्ठन्ती च। तत्रैव महती नदी जाता, शुद्धा पुण्या च। तदद्भुतं दृष्ट्वा, शुद्धाः सप्तर्षयः दिव्ययानैः आकाशे स्थित्वा, "शुभम्! शुभम्!" इति सन्मुखं जगुः। "साधु गौतम! धर्मिष्ठेषु तव समः कः? या देवी जाह्नवी दण्डके नीताऽस्ति।" एवमुक्तः गौतमः विस्मयं जगाम—"किमेतत्?" इति, तस्याः गावः निधनस्य कारणं अपश्यत्। तद्बुद्ध्वा, एतत् सर्वं मुनिभिः मायया कृतम् इति ज्ञात्वा, तान् शप्तवान्—"यूयं मिथ्याव्रतिनः, भस्मशिरसः, त्रैवेदिककर्मातिरिक्ताः स्याथ।" तस्य गौतमस्य कठोरवचनं श्रुत्वा, सप्तर्षयः ऊचुः—"मा भूयात् एषः शापः सर्वदा, द्विजश्रेष्ठ। तव वचनं तु विफलं न स्यात्—न संशयः।" "कलियुगे, सर्वे द्विजश्रेष्ठाः एवं भविष्यन्ति; शुभं कुर्वन्तः अपि पापं कुर्वन्ति। तथापि, कलौ, तादृशाः श्रद्धया भक्ताः स्युः।" कलियुगे, तव वचनदाहेन संतप्ताः, सदा निष्क्रियाः वेदकर्मवर्जिताः भविष्यन्ति। अत्र अस्याः नदीस्य द्वितीयं नाम गोदावरी; गौः दत्ता, वरश्च दत्तः, तस्मात् सा गोदावरी इति कथ्यते। कलियुगे, ब्राह्मन्, ये इमां नदीं प्राप्य, गौं ददति, शक्त्या दानानि कुर्वन्ति, ते देवैः सह मोदन्ते। यदा गुरौ सिंहस्थे, यः तत्र समाहितचित्तः गच्छति, विधिवत् स्नानं कृत्वा पितृभ्यः तर्पणं ददाति, तस्य पितरः, अपि पतिताः, स्वर्गं यान्ति; स्वर्गस्थाः अपि मुक्तिं लभन्ते—न संशयः। त्वं महतीं कीर्तिं लप्स्यसे, चिरं मोक्षमवाप्स्यसि। इति उक्त्वा, ते मुनयः कैलासं जग्मुः, यत्र अहम् उमा सहितः सदा वसामि, साधुसत्तम। तैः मुनिभिः मम प्रति उक्तम्—"कलियुगे, सर्वे द्विजश्रेष्ठाः तव रूपे भविष्यन्ति, जटामुकुटिनः, मृतवेषधारिणः, मिथ्याटोपिनः, प्रभो।" "तेषां हितार्थं किञ्चिद् शास्त्रं दत्तव्यं, येन अस्माकं सर्वे अपत्याः कलिदोषपीडिताः धर्ममार्गे स्थितुं शक्नुवन्ति।" एवमर्थितः मया प्राचीनकाले, द्विजश्रेष्ठ, वेदकर्मयुक्तं संग्रहं निर्मितवान्। तस्मिन् 'निश्वास' इति संग्रहः, बभ्रवशाण्डिलगोत्रे संलीनम्, बैडालगोत्रं तु लघुदोषेण श्रोतुमात्रेण निवृत्तम्। नूनं, द्विजश्रेष्ठ, अहम् एव तान् मोहयामास, यद् भविष्यति तद् ज्ञात्वा; कलियुगे, अर्थकामाः स्वशास्त्राणि रचयिष्यन्ति। निश्वाससंहितायां शतसहस्रपरिमाणम् अस्ति; एषैव पशुपतदिक्षा, अत्र योगः पशुपतः। अत्र वेदमार्गात् अन्यत् यत् उत्पद्यते, तत् क्षुद्रं, उग्रं, अशुद्धं च विज्ञेयम्। ये कलियुगे रुद्राश्रिता बैडालाः, अर्थकामाश्च, ते स्वशास्त्राणि कल्पयिष्यन्ति; तान् 'उच्छुष्मरुद्राः' इति विज्ञेयाः, अहं तत्र न प्रतिष्ठितः। प्राचीनकाले भैरवरूपेण मया देवकारणाय नृत्यं कृतम्; तेन तेषां क्रूरकर्मणां सम्बन्धः। असुरविनाशकामः सन्, मया कदाचित् अतिभीषणः हासः कृतः; तत्र मम अश्रुभिः पतितैः, ते बहवः उग्राः मृत्युलोकं यास्यन्ति। एवं श्रीवायुपुराणे पूर्ववर्णितानां श्लोकानां सारांशरूपेण कथा प्रवहति।