यदा रुद्रः एवं उक्तवान्, तदा सर्वे ऋषयः, हे राजन्, तं शंकरं देवम् मोहस्य सिद्धान्तस्य कारणं ज्ञातुम् अपृच्छन्। त एव ऋषयः उचुः—लोकानां मोहित्य अर्थम् पृथक् सिद्धान्तं त्वया रचितम्; केन हेतुनाऽन्यथा कृतं, हे देव? तत्त्वं ब्रूहि। तदा रुद्रः उवाच—भारतवर्षे दण्डक नाम्नि कानने गौतमः ब्राह्मणः घोरं तपः अकरोत्। तस्य तपस्याः प्रसन्नः ब्रह्मा जगतां स्वामी तम् ऋषिं उवाच—वरं वृणीष्व, हे तपोवन्त्। तेन ब्रह्मणा एवं उक्तः गौतमः शीघ्रं उवाच—हे पद्मज, धान्यानां पंक्तिं देहि। ब्रह्मा तेन उक्तः तं वरं दत्तवान्; तं वरं लब्ध्वा स ऋषिः शतशृङ्गे महाश्रमं स्थापयामास। तत्र, हे ब्राह्मणाः, स ऋषिः आश्रमस्य पार्श्वे शालीनां कृषिं अकरोत्; तानि धान्यानि ऋषिणा संचिन्तानि, मध्याह्ने पक्वानि; स ऋषिः ब्राह्मणेषु अतिथिसत्कारं दत्तवान्। ततो दीर्घकालात्, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणाः, द्वादशवर्षाणि महा दुर्भिक्षं अभवत्, यत्र रोमाञ्चजनकं क्लेशं अभूत्। तं दुर्भिक्षं दृष्ट्वा सर्वे तत्र वनवासिनः ऋषयः, क्षुधया पीडिताः, तस्मिन्काले गौतमं ययुः। तान् आगतान् दृष्ट्वा गौतमः शिरसा नमित्वा उवाच—मम गृहे स्थीयताम्, हे महर्षि-पुत्राः। तेन एवं उक्ताः तत्र स्थित्वा विविधं भोजनं आस्वादयन्तः तद् दुर्भिक्षं समाप्तिः पर्यन्तं तत्र आसन्। दुर्भिक्षे समाप्ते, तैः ब्राह्मणैः तीर्थयात्रायै गन्तुम् मनसि अभिलाषः जातः। तत्र शाण्डिल्यः नाम तपस्वी, ऋषिस्रेष्ठः, महर्षिणा मारिचेन चिन्तयित्वा उक्तः। मारिचः उवाच—शाण्डिल्य, यथोचितं वक्ष्यामि; तव पिता गौतमः ऋषिः अस्ति। तम् अनवेद्य वने तपः कर्तुं न गच्छेम। एवं उक्ते, सर्वे ऋषयः उदघोषयन्—किम् अस्माकं शरीरम् तस्य भक्ष्याय विक्रीतम्? एवं उक्त्वा पुनः गन्तुं विचारयन्, मायया गाम् सृजित्वा तस्य शालिक्षेत्रे ताम् स्थापयामासुः। तां गाम् वनमध्ये विचरन्तीं दृष्ट्वा गौतमः जलं हस्ते कृत्वा उवाच—रुद्राय गच्छ। तदा सा मायया निर्मिता गौः जलबिन्दुभिः पतिता मृतवत्। तां मृतां दृष्ट्वा, ऋषीन् गन्तुम् उद्यतं च, गौतमः ज्ञानी विनीतः तान् ऋषीन् उवाच—कस्मात् गच्छथ, हे ऋषयः? शीघ्रं ब्रूत; किम् मां त्यजथ, यः सदा भक्तः, विशेषेण विनीतः? ऋषयः उचुः—हे ब्रह्मन्, अत्र गोहत्या अस्ति; यावत् तव शरीरं तया सह अस्ति, तावत् तव अन्नं न भक्ष्यामः, हे महर्षे। एवं उक्तः गौतमः धर्मज्ञः तान् तपस्विनः उवाच—गोवधस्य प्रायश्चित्तं दत्तं, हे तपोवन्तः। ऋषयः उचुः—एषा गौः न मृतः, हे ब्रह्मन्; सा मूर्च्छिता इव शयिता। गङ्गाजले स्नाता पुनः उत्थास्यति—नात्र संशयः। प्रायश्चित्तं मृतस्य; अमृतस्य तद् कृतम्। न व्रतम् कुर्यात्, न कोपं; इति उक्त्वा ते निर्गताः। तेषु गतिषु, गौतमः महात्मा हिमवतः महागिरिं ययौ, मम पूजनं महातपः कर्तुं इच्छन्। शतवर्षाणि मया पूजितः; तेन तुष्टः अहम् उक्तवान्—वरं वृणीष्व, हे दृढव्रत। स मम उक्तवान्—मम जटायाः गङ्गां तपोनदीं दत्तुम् इच्छामि। सा पवित्रा भागीरथी मया सह गच्छतु। तेन एवं उक्तः शिवः एकं जटाभागं दत्तवान्। तं गृहित्वा स यत्र गौः मृतवत् शयिता तत्र अगच्छत्। तस्य जटाजलस्य स्नानेन गौः उत्थिता, दीप्तिमती; तत्र महती नदी उत्पन्ना, शुद्धा पवित्रा। तं महाचरित्रं दृष्ट्वा, शुद्धाः सप्तर्षयः आकाशे दिव्ययानैः स्थित्वा, "शुभम्! शुभम्!" इति उचुः। "शुभं कृतं गौतम! पुण्येषु को त्वत्समः, यः देवीं जाह्नवीं दण्डकं निनीत?" तैः एवं उक्तः गौतमः विस्मयमापन्नः "किम् एतत्?" इति चिन्तयन्, गोवधस्य कारणम् अपश्यत्। सर्वं ऋषिणां मायया जातम् इति ज्ञात्वा, तान् शप्तवान्—"मिथ्याव्रतिनः, भस्मशिरसः, वेदत्रयात् बहिः, वेदकर्मात् वर्जिताः भविष्यथ।" तस्य गौतमस्य तीक्ष्णं वचनं श्रुत्वा सप्तर्षयः ऊचुः—"सर्वदा न भवतु, हे द्विजश्रेष्ठ। तथापि तव वचनं व्यर्थं न भवेत्—नात्र संशयः।" "अपि च कलियुगे, सर्वे द्विजश्रेष्ठाः एवं भवन्ति, पुण्यं कुर्वन्तः अपि पापं कुर्वन्ति। तथापि कलौ, तादृशाः श्रद्धया भक्ताः स्युः।" कलियुगे, हे द्विज, तव वाक्याग्निना दग्धाः सदा कर्महीनाः, वेदकर्मात् वर्जिताः भविष्यन्ति। अत्र, अस्या नदीस्य द्वितीयं नाम गोदावरी; गौः दत्ता, वरः दत्तः, तस्मात् नदी गोदावरीति प्रसिद्धा। हे ब्रह्मन्, कलियुगे, ये अस्यां नदीं प्राप्त्वा, गौदानेन वा शक्त्या दानेन वा, देवैः सह मोदन्ति। गुरौ सिंहस्थे, यः एकचित्तः तत्र गच्छति, विधिवत् स्नानं कृत्वा, पितृभ्यः तर्पणं ददाति— तस्य पितरः, यद्यपि नरके पतिताः, स्वर्गं यान्ति; ये स्वर्गे सन्ति, ते मोक्षं यान्ति—नात्र संशयः। तव महती कीर्ति भविष्यति, शाश्वतं मोक्षं प्राप्स्यसि; एवं उक्त्वा ऋषयः कैलासं जग्मुः, यत्र अहम् उमया सह सदा वसामि, हे साधुगणश्रेष्ठ।