शिवः महर्षये निवेदयामास – अहं त्रयो युगाः, ब्रह्मा च विष्णुश्च, त्रयो गुणाः प्रकृतेः, त्रयो वेदाः, त्रयोऽग्नयः, एतेषु सर्वेषु त्रैधर्म्यं विद्यते। त्रयो लोकाः, त्रयो सन्ध्याः, त्रयो वर्णाः, यज्ञाः अपि त्रैधा भवन्ति, इदं जगत् त्रैधा बद्धम्। यः एवं वेत्ति, हे विप्रश्रेष्ठ, परमं नारायणं, द्वितीयं पद्मजं ब्रह्माणं, तृतीयं मां च, स गुणैः प्रमुखं मां एव वेत्ति, अन्यद् मोहमात्रम्। एवं उक्ते, अगस्त्यः उवाच – तदा देवाः ऋषयः च अहं च, हे राजन्, तं पिनाकिनं प्रभुं प्रणमाम। प्रणम्य तं देवम्, दृष्ट्वा रुद्रस्य शरीरे पद्मासनं ब्रह्माणं अपश्याम। तस्य हृदयस्थं नारायणं धूलिकणस्य सूक्ष्मं, तप्तकाञ्चनदीप्तिमन्तं, भवस्य शरीरे दृष्ट्वा। तं दृष्ट्वा, सर्वे यजमानाः ऋषयः सह मया विस्मिताः अभवन्; जयध्वनिं कृत्वा साम-ऋच्-यजुः मन्त्रान् गायन्तः। ततः तं प्रभुं पप्रच्छुः – हे परमेश्वर, किमिदं? एके रूपे त्रिरूपं दृश्यते। रुद्रः उवाच – अस्मिन्यज्ञे, यत् यजमानैः महर्षिभिः मयि उद्दिश्य हविः दीयते, तत्र वयं त्रीणि, हे कविश्रेष्ठ, प्रत्येकं भागं गृह्णीमः। हे ऋषिवराः, नास्ति वयम् विविधा वृत्तिः; ये सूक्ष्मदर्शिनः, ते यथार्थं पश्यन्ति, विपरीते तु बहवः अन्यथा पश्यन्ति। एवं रुद्रे उक्ते, सर्वे ऋषयः, हे राजन्, शङ्करं देवम् पप्रच्छुः – मोहमार्गस्य प्रयोजनं किम्? ऋषयः ऊचुः – लोको मोहितुम् पृथक्कृत्य सिद्धान्तः कृतः; किं हेतोः, हे देव? कथय। रुद्रः उवाच – भारतवर्षे दण्डकवनं नाम, तत्र गौतमः ब्राह्मणः घोरं तपः अकरोत्। तस्य तपसा ब्रह्मा प्रसन्नः, तं ऋषिं उवाच – वरं वृणीष्व। एवं ब्रह्मणा उक्तः, गौतमः त्वरितं उवाच – हे पद्मज, धान्यराशिं देहि। तदा ब्रह्मा तं वरं दत्तवान्; तद् लब्ध्वा, गौतमः शतशृङ्गे महाश्रमं स्थापयामास। तत्र, हे ब्राह्मणाः, तस्य आश्रमस्य तीरं शालीनं कृषित्वा, मध्याह्ने तं शालीनं पाकयित्वा, ब्राह्मणेभ्यः आतिथ्यं दत्तवान्। ततः, दीर्घकालात्, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, द्वादशवर्षीयं महातृष्णा अभवत्, रोमाञ्चजनकं दुःखम्। तं तृष्णां दृष्ट्वा, सर्वे वनस्थिताः ऋषयः, क्षुधया पीडिताः, तदा गौतमं ययुः। तदा गौतमः तान् आगतान् दृष्ट्वा, शिरः नमित्वा, ऊचुः – मम गृहे स्थीयताम्, हे ऋषिपुत्राः। तेन उक्ताः, ते तत्र स्थित्वा, विविधानि भोज्यानि उपभुञ्जन्, तृष्णा समाप्ते पर्यन्तम्। तृष्णा समाप्ते, ब्राह्मणाः तीर्थयात्रां कर्तुम् इच्छन्तः अभवन्। तत्र, शाण्डिल्यः तपस्वी, मारिचेन महर्षिणा मननं कृत्वा सम्बोधितः। मारिचः उवाच – शाण्डिल्य, यथोचितं वदामि; तव पिता गौतमः ऋषिः। तं सूचयित्वा विना, वनं तपः कर्तुं न गच्छेम। एवं उक्ते, सर्वे ऋषयः ऊचुः – किम् अस्माकं शरीरं तस्य भोज्येन विक्रीतम्? तद् उक्त्वा, पुनः गन्तुम् आलोक्य, मायया गोः सृष्ट्वा, तं शालीन्यां स्थितम्। तां गाम् वनं विचरन्तीं दृष्ट्वा, गौतमः जलं हस्ते गृहित्वा, 'रुद्रं गच्छ' इति उक्त्वा, तां मायामयीं गाम् जलबिन्दुभिः स्पृष्ट्वा, सा पतिता। तां मृतां दृष्ट्वा, ऋषयः गन्तुम् उद्युक्ताः, गौतमः विनीतः, तान् ऋषीन् उवाच – किमर्थं गच्छथ, हे ऋषयः? शीघ्रं कथयत। किम् मां, सदा भक्तं, त्यजथ? ऋषयः ऊचुः – हे ब्राह्मन्, गोवधः अत्र; यावत् तव शरीरे साऽस्ति, तव भोज्यं न भुञ्जेम, हे महर्षे। एवं उक्ते, गौतमः धर्मज्ञः, तान् तपस्विनः उवाच – गोवधस्य प्रायश्चित्तं दत्तं भवतु। ऋषयः ऊचुः – सा गौः मृताभिः नास्ति, मूर्च्छिता इव। गङ्गाजले स्नाता, पुनरुत्थास्यति – न संशयः। मृतायाः प्रायश्चित्तम्; अमृतायाः, पूर्वमेव कृतम्। व्रतं मा कुरुत, क्रोधं मा कुरुत, इत्युक्त्वा, ते गच्छन्। ते गते, गौतमः बुद्धिमान्, हिमवद्गिरिं ययौ, मां पूजयितुम्, तपः कर्तुं च। शतवर्षं मां आराध्य, तुष्टः अहम् उवाच – वरं वृणीष्व। सः उवाच – तपःगङ्गां दत्त्वा, मम जटायाः निर्गम्य, भगिरथी तु मम सह गच्छतु। एवं उक्ते, शिवः एकां जटां दत्तवान्। तां गृहित्वा, यत्र गौः मृताभूत्, तत्र ययौ। तस्यां जटाजले स्नाता गौः उत्थिता, दीप्त्या युक्ता; तत्र महती नदी उत्पन्ना, शुद्धा पवित्रा। तं अद्भुतं दृष्ट्वा, सप्तर्षयः शुद्धाः, आकाशे विमानैः स्थित्वा, 'साधु! साधु!' इति शंसन्तः। 'धन्यः गौतमः! पुण्येषु कोऽस्ति तव तुल्यः, यः देवीं जाह्नवीं दण्डके अपानयत्?