कलौ युगे मयि भक्ताः दुर्लभाः स्युः, इति निश्चित्य भगवान् शीघ्रमेव मोहं सृजिष्यामीति प्रतिजज्ञे, येन जनाः मोहिता भवन्ति। ततः स महाबाहो रुद्रः, त्वं मायेयं शास्त्रं रचय—यत्राल्पेन प्रयत्नेन महाफलप्रदर्शनं क्रियते। मायां, विपरीतानि आचाराणि, अद्भुतानि दर्शयित्वा सर्वान् जनान् शीघ्रं मोहेन आवेष्टय, हे महेश्वर। एवं उक्त्वा स परमेश्वरः तस्मिन्न् समये मम यथार्थरूपं सन्दर्शयित्वा तत्क्षणमेव तद् गूढं च प्रकाशितं च। ततोऽपरं कालात् प्रभृति, हे उत्तम पुरुष, मया रचितेषु शास्त्रेषु जनाः सामान्यतः प्रवृत्ताः सन्ति। ये वेदसम्मतं मार्गं पश्यन्ति, नारायणं चैक्येन, ते मोक्षं प्राप्नुवन्ति। ये तु मां वा ब्रह्माणं वा विष्णोः पृथग् भजन्ति, ते पापकर्मिणः नरकं यान्ति, हे द्विजश्रेष्ठ। ये वेदमार्गं परित्यज्य मया दर्शितं शास्त्रं मतान्तरेण केवलं मोहेन हेतोः स्वीकुर्वन्ति। एषा पशुत्वबन्धनावस्था; यदा सा निवर्तते, तदा पाशुपतशास्त्रं वेदसंज्ञकं समुत्पद्यते। अहं वेदार्थस्वरूपः, हे मुनिवर; मम यथार्थरूपं अन्यैः शास्त्रैः न ज्ञायते, केवलं वेदेन, विशेषतः ब्राह्मणैः। वेदेनैव ज्ञेयः अस्मि, हे मुनिश्रेष्ठ। अहं त्रिकालः, ब्रह्मा च विष्णुश्च; त्रयो गुणाः, त्रयो वेदाः, त्रयोऽग्नयः, तत्रैवोत्पद्यन्ते। त्रयः लोकाः, त्रयः सन्ध्याः, त्रयः वर्णाः च; यज्ञाः अपि त्रिविधाः, एष लोकः त्रिविधेन बध्यते। य एवं वेत्ति, हे मुनिवर, परमं नारायणं, द्वितीयं पद्मसम्भूतं ब्रह्माणं, तृतीयं च मां, स गुणतः प्रमुखं मां जानाति, अन्यत् सर्वं मोहमेव। एवं श्रुत्वा अगस्त्यः उवाच—एवं उक्त्वा देवा ऋषयश्च अहं च, हे राजन्, तं भगवान् पिनाकिनं प्रणेमुः। तस्मै देवाय शिरसा नमित्वा, दृष्ट्वा वयं रुद्रदेहान्तर्गतं पद्मासनं ब्रह्माणं अपश्याम। तस्य च हृदि, नारायणं सूक्ष्मं रजःकणसमं, ताम्रकान्तिं दिव्यं तेजस्विनं, भवस्य शरीरे दृष्टवन्तः स्म। तम् दृष्ट्वा, मया सह यजमानाः सर्वे मुनयः विस्मिताः अभवन्; जयघोषं सम तथा साम-ऋच्-यजुःस्वरैः स्तुतिं चक्रुः। ततः ते सर्वे तं प्रभुं पप्रच्छुः—“किं एषः, भगवन्? एके रूपे त्रिरूपदर्शनं कथं भवति?” इति। तदा रुद्रः उवाच—“अत्र यज्ञे, यत् हविः मया लक्ष्यम् कृत्वा महर्षिभिः हुय्यते, तत्र वयं त्रयः, हे कविश्रेष्ठ, प्रत्येकं भागं प्राप्नुमः। अस्माकं मध्ये न कोऽपि भेदः; ये सम्यग्दर्शिनः, ते यथावत् पश्यन्ति, अन्ये तु विपरीतदृष्ट्या नानाविधं पश्यन्ति।” एवं रुद्रेण उक्ते, सर्वे मुनयः, हे राजन्, शंकरं देवमपृच्छन्—“मोहशास्त्रस्य कारणं किम्?” इति। मुनयः ऊचुः—“भवान् पृथक् मोहेन हेतोः शास्त्रं रचितवान्; किं कारणं तत्र? निवेदयतु।” रुद्रः उवाच—“भारते दण्डकनामकं काननं विद्यते; तत्र गौतमः नाम ब्राह्मणः घोरं तपः अकरोत्। तस्य तपसा तुष्टः ब्रह्मा उवाच—‘वरं वृणीष्व।’ तदा गौतमः—‘धान्यशृङ्खलां देहि’ इति प्रार्थितवान्। तेनैव ब्रह्मणा स वरः दत्तः। स तं वरं प्राप्य शतशृङ्गे महत्तपोधनाश्रमं स्थापयामास। तत्र तस्य आश्रमस्य सीम्नि तण्डुलान् पालयामास; मध्यान्हे पक्त्वा विप्रभ्यो अन्नं दत्तवान्। सः दानशीलः सदा अतिथिसत्कारं अकरोत्। अथ कालेन महता, द्वादशवर्षीयं महद् दुर्भिक्षं जातं, येन सर्वे मुनयः तीव्रं क्लेशं प्राप्नुवन्। तदा सर्वे तत्र वने वसन्तः मुनयः, क्षुधया पीडिताः, गौतमं शरणं जग्मुः। तान् आगतान् दृष्ट्वा गौतमः शिरसा नमस्कृत्य उवाच—‘मम गृहे स्थित्वा, हे मुनिपुत्राः, यथेष्टं भोक्तव्यम्।’ तेन एवम् उक्ताः, ते तत्र स्थित्वा नानारसैः अन्नैः यावत् तद् दुर्भिक्षं समाप्तं, तावत् तृप्तिम् अनुभूय। दुर्भिक्षे समाप्ते, ते ब्राह्मणाः तीर्थयात्रायै गन्तुम् इच्छन्तः। तत्र शाण्डिल्यः नाम तपस्वी, मारीचेन मुनिना उक्तः—‘शाण्डिल्य, तव पिता गौतमः तपस्वी; तं सूचयित्वा एव वने तपः कर्तव्यम्।’ तदाकर्ण्य, सर्वे मुनयः ऊचुः—‘किं अस्माकं शरीरं भोजनार्थं विक्रयितम्?’ इति। एवम् उक्त्वा, गमनाय पुनः मन्त्रयन्तः, मायया एकां धेनुं सृष्ट्वा गौतमस्य क्षेत्रे स्थापयामासुः। गौतमः तां धेनुं वनान्तरे विचरन्तीं दृष्ट्वा, हस्ते अपः गृहित्वा, ‘रुद्राय गच्छ’ इति उक्तवान्। तदा सा मायामयी धेनुः तेन जलेन स्पृष्टा भूमौ पतिता। तां मृतां दृष्ट्वा, मुनीन् च प्रस्थानाय उद्यतांश्च अपश्यत्, गौतमः विनीतः मुनीन् उवाच—‘कस्मात् मां त्यजथ, हे मुनयः? शीघ्रं कथयत; अहं सदा भक्त्या, विशेषेण विनयेन, युष्मान् सेवितवान्।’ तदा मुनयः ऊचुः—‘हे ब्रह्मन्, अत्र गोहत्या जाता; यावत् तव शरीरे सा स्थितास्तावत्, वयं तव अन्नं न भक्षयेम, हे महर्षे।