कृतयुगे शुद्धसूक्श्मरूपेण नारायणः पूज्यते स्म। तत्रैव त्रेतायां यज्ञरूपेण, द्वापरे पाञ्चरात्रविधिना स भगवान् उपास्यते। कलियुगे तु मया स्थापितेन पन्था, बहुविधैः रूपैः तामसैश्चोपायैः, विरक्तचित्तैः जनैः परमात्मा जनार्दनः पूज्यते। न च तस्माद् अन्यः कश्चन देवोऽस्ति, न भविष्यति च। यः विष्णुः स एव ब्रह्मा, यश्च ब्रह्मा स एव अहम्। त्रिषु वेदेषु, अस्मिन्यज्ञे, वेदेषु एव हविः प्रतिष्ठितम्। द्विजश्रेष्ठ, यः अस्माकं मध्ये भेदं करोति, स पापी दुष्टबुद्धिः दुःखभाग् भवति। शृणु च मे, अगस्त्य, यथा कलौ लोके हरौ भक्तिं न जनाः कुर्वन्ति। पृथिव्यां सर्वे जनाः पूर्वं जनार्दनं पूजयित्वा भुवर्लोकं यान्ति; तत्र स्थिता ये केशवं पूजयन्ति, ते स्वर्गं गच्छन्ति, ततो मुक्तिं क्रमशः प्राप्नुवन्ति। सर्वेषु लोकेषु मुक्त्यवस्थायां प्रविष्टायां, ये मुक्त्यर्हाः देवाः, ते सदा हरीं भक्त्या पूजयन्ति। स सर्वव्यापी नित्यश्च तत्र प्रादुरासीत्, उवाच च—"किं कर्तव्यम्, योगिश्रेष्ठ, सुरश्रेष्ठ?" ते सर्वे देवाः हरिं प्रणम्य, तम् ईश्वरं जगादुः—"देवदेव, सर्वे जनाः मुक्तिमार्गे स्थिताः; सृष्टिः कथं भविष्यति? के नरकस्थाः भविष्यन्ति?" इति। तदा देवैः पृष्टः जनार्दनः प्रत्युवाच—"त्रिषु युगेषु बहुषु च, जनाः माम् उपास्यन्ति। अन्त्ये तु काले मद्भक्ताः दुर्लभाः स्युः; अहं शीघ्रं मोहं सृजामि येन जनाः मोहिताः स्युः।" "त्वं च, महाबाहो रुद्र, मोहशास्त्राणि रचय; अल्पप्रयत्नानि, महाफलप्रदर्शकानि। मायां विपरीतान् धर्मान् च दर्शय; तेन सर्वान् जनान् शीघ्रं मोहय।" इति उक्त्वा, तस्मिन् काले तेन परमेश्वरेण मम स्वरूपं तत्क्षणात् गुह्यीकृतं, पुनः प्रकाशितं च। ततोऽन्यदा, उत्तमपुरुष, मया रचितेषु शास्त्रेषु जनाः भक्तिं कुर्वन्ति। ये वेदमार्गानुसारं नारायणं एकत्वेन पश्यन्ति, ते मुक्तिं प्राप्नुवन्ति। यः मां वा ब्रह्माणं विष्णोः पृथग् उपासते, स पापकर्मा नरकं याति। ये वेदम् उत्सृज्य मया दर्शितं शास्त्रं पश्यन्ति, तेषां मोहनार्थमेव तन्मतम्। एषा पशुत्वावस्था बन्धनम्; तस्यां पतितायां पश्चात् पाशुपतं वेदज्ञं शास्त्रं प्रवर्तते। अहमेव वेदार्थस्वरूपः, अन्यैः शास्त्रैः न ज्ञायते; वेदेनैव ज्ञेयः विशेषतः ब्राह्मणैः। अहमेव त्रियुगः, ब्रह्मा विष्णुश्च; त्रिगुणात्, त्रिवेदात्, त्रयाग्नितः च त्रयः उत्पद्यन्ते। त्रैलोक्यं, त्रिसन्ध्याः, त्रिवर्णाश्च, यज्ञाश्च त्रिविधाः; एष लोकः त्रिविधबन्धनः। यः एवं वेत्ति—नारायणं परं, पद्मजं द्वितीयं, मां तृतीयं गुणश्रेष्ठं, अन्यत्सर्वं मोहमेव। एवं श्रुत्वा, अगस्त्य उवाच—"एवमुक्त्वा, देवाः ऋषयश्चाहम् अपि, हे राजन्, तं पिनाकिनं प्रणेमुः। तं देवं प्रणम्य, दृष्ट्वा वयं रुद्रदेहे पद्मासनस्थं ब्रह्माणं ददृशिव। तस्य हृदये तु, सूक्ष्मतरं कणदर्शिनं, कनकप्रभया दीप्तं नारायणं च, भवदेहात् प्रकाशमानं दृष्टवन्तः। तं दृष्ट्वा सर्वे सत्रिणः ऋषयः साकं मया विस्मिताः, जयशब्दं समगीतवन्तः, सामऋच्यजूंषि च गायत। ते तं देवं पप्रच्छुः—'भगवन्, किमेतत्? एके रूपे त्रिरूपत्वं दृश्यते।' रुद्र उवाच—'अस्मिन्यज्ञे, या हविः मया लक्षिता महर्षिभिः दीयते, तस्य त्रयः वयं भागं गृह्णीमः। न अस्मासु भेदः, ये सम्यग्दर्शिनः ते एव तत्त्वतः पश्यन्ति; अन्ये तु विपरीतदृष्ट्या भिन्नं मन्यन्ते।' एवं रुद्रेण उक्ते, सर्वे ऋषयः शंकरं पप्रच्छुः—'भगवन्, मोहशास्त्रस्य किमर्थं कृतमिति?' ऋषय ऊचुः—'लोकमोहनाय पृथक् शास्त्रं कृतम्; किमर्थं तथाकृतम्? ब्रूहि।' रुद्र उवाच—'भारते दण्डकाख्ये वने गौतमो नाम द्विजः कठोरं तपः कृतवान्। ब्रह्मा तेन तुष्टः सन्—"वरं वृणु" इति तम् उवाच। ततः गौतमः—"धान्यश्रेणीं देहि" इति याचितवान्। ब्रह्मणा तस्य वरः दत्तः। तेन तद् लब्ध्वा शतशृङ्गे महदाश्रमं कृतम्। तत्राश्रमपार्श्वे सः शालीनां कृषिं कृत्वा, मध्याह्ने पच्य, ब्राह्मणान् अतिथिं सत्कारं चकार। अथ कालेन महता द्वादशवर्षीयं महादुर्लभं दारुणं चोष्णं वर्षारहितं दुःखमभूत्। तं दारुणं द्रष्ट्वा, सर्वेऽपि तापसाः तत्र वने वसन्तः, क्षुधया पीडिताः, तदा गौतममुपाजग्मुः। तान् आगतान् दृष्ट्वा गौतमः शीर्ष्णा नमित्वा—"मम गृहे स्थीयताम्, ऋषिपुत्राः" इति अवदत्।