वराहपुराणम्

स तु तत्र दिव्ये नगरे, सुवर्णरत्ननिर्मितस्तम्भैः शोभमानान् गृहान् पश्यन्, पद्मरागसदृशमणिविचित्रितां भूमिं विलोकयन्, पारिजातपुष्पसमृद्धिं, यक्षकिन्नरसेवितां च तां पुरीम् अद्भुतां ददर्श। तस्य तपस्विनः वचनेन समुपलक्षितः, राजन्, मम हृदयं विस्मयेन पूरितम्। अहं तम् ऋषिं पुनः पप्रच्छम्। अहो भगवन्, तव लोकोऽयं सर्वेषां लोकेषु श्रेष्ठः। मया ब्रह्मेन्द्रादीनां लोकान् अपि दृष्ट्वा, तवायं लोकः सर्वथा नूतनरूपेण दृश्यते, महातपः, ऐश्वर्यसमृद्ध्या, महाश्रियाः, प्रभावेन, रत्नशालासंपद्भिश्च संयुक्तः। पुण्यैः सरस्सु, विशुद्धकुण्डेषु, विशेषतः पद्माकीर्णेषु, तव लोकोऽयं मया दृष्टः, महर्षे, अद्भुत एव सः। कथमिदं विश्वमुत्पन्नम्? कथं च त्वमिह स्थितः? एतस्य हेतुम् आख्याहि, को वा त्वम्, ऋषिसत्तम। अहं हि त्वां कथमिलावृतदेशे सरसि तटे ददर्श? तत्सरः, सा चैव कुटीरिका—किं तव स्थानम् अस्मिन्सुवर्णप्रासादमये लोके? एवं मया पृष्टः स महर्षिः यथावत् प्रवृत्तिं शशंस मे। तच्छृणु, राजन्। स तु तपोधनः प्रोवाच—अहं नारायणः, शाश्वतो देवः, आपरूपधारी, येन सर्वमिदं विश्वं त्रैलोक्यं चराचरं व्याप्तम्। यं त्वया दृष्टं परमात्मनः स्वरूपम्, स एव परमेष्ठी, अहं च स एव वरुणाख्यः, परमार्थतः तु परमः नारायणः। पूर्वे जन्मसु सप्तसु त्वया मम पूजनं कृतम्; तस्मात् त्रैलोक्यविनाशेऽपि त्वमेव मया वरितः। एवमुक्ते मया, निद्रालुनेत्रः भूमौ पतितः, किं तु तस्मिन्नेव क्षणे पुनरुत्थितः। दृष्ट्वा स ऋषिः तां पुरीं च, आत्मना स्वयमेव मेरुशृङ्गे स्थितोऽस्मि। सप्तसिन्धून्, मुख्यपर्वतान्, सप्तद्वीपसमायुक्तां पृथिवीं च पश्यामि, नृपश्रेष्ठ। अद्यापि तं परमं लोकं चिन्तयन्, तत्र कदा प्राप्स्यामि इति ध्यात्वा स्थितवान्। एवं, राजन्, परमेश्वरस्य अद्भुतं चरितं मम देहसम्बन्धं च तव आख्यातम्; किं अन्यत् श्रोतुमिच्छसि? ततः भद्राश्व उवाच—भगवन्, तं लोकं अदृष्ट्वा किं कृतवान्? व्रतम् आहो तपः, आहो धर्मः, किं तेन लब्धम्? भक्त्या विना हरिं कः पण्डितः लोकान् इच्छेत्? हरौ पूजिते सर्वे लोकाः हस्तगताः इव भवन्ति। एवं चिन्तयन्, राजन्, शतवर्षपर्यन्तं महादानयज्ञैः अनन्तं विष्णुं सम्यगुपासितवान्। ततः चिरकालात्, नृपश्रेष्ठ, यज्ञे जनार्दनस्य यजनकाले, देवा इन्द्रसहिताः आहूताः समागताः। यावत् देवा इन्द्रमुख्याः तत्र तिष्ठन्ति, तस्मिन्नेव क्षणे वृषध्वजः प्रभुः तत्र समुपागमत्। त्रिनेत्रः, नीललोहितः, महादेवः, विरूपाक्षः, परमेश्वररूपेण तत्र स्थितवान्। सर्वान् समागतान् देवान्, ऋषीन्, महोरगांश्च दृष्ट्वा, पद्मसम्भूतः पुण्यात्मा सनत्कुमारः तत्र समुपागच्छत्। स योगी, भूतभव्यदर्शी, सूर्यसङ्काशधाम्नि रजःकणसमप्रमाणे दिव्यरथे स्थितः। स तत्र आगत्य रुद्राय शिरसा प्रणम्य, अहं अपि त्रिशूलधारिणं नमस्कृत्य समीपे स्थितः। तत्र समागतान् देवान्, नारदप्रमुखान् ऋषीन्, सनत्कुमारं, रुद्रं च दृष्ट्वा, मम मनसि चिन्ता जाता। राजन्, एतेषु केन यज्ञे पूज्यम्? कः श्रेष्ठः? कस्मिन्तुष्टे रुद्रादयः सर्वे तुष्येयुः? इति निश्चित्य, अहं रुद्रं पप्रच्छम्—"पापरहित, एतेषु श्रेष्ठदेवेषु, कः अत्र यज्ञे पूजनीयः?" मम एवं उक्ते, रुद्रः देवानां मध्ये मां प्रत्युवाच। रुद्र उवाच—सर्वे देवाः, शुद्धाः देवर्षयः, ख्यातब्रह्मर्षयश्च, मम वचनानि शृण्वन्तु; त्वमपि, महाबुद्धे अगस्त्य, शृणु। यः स यज्ञैः पूज्यते, यतः सर्वमिदं विश्वं जायते, यत्र च सर्वे देवा सदा लीयन्ते— स नारायणः, परमेश्वरः, सत्त्वस्वरूपः जनार्दनः, स एव परमात्मा त्रिधा आत्मानं सृजति। स रजस्तमोगुणयुक्तः, सत्त्वाधिक्येन रजसा ब्रह्माणं पद्मासनं नाभिपद्मसमुद्भवम् असृजत्। स एव रजस्तमसाभ्यां युक्तः मां अपि सृजति, भगवन्; सत्त्वं हि हरिः, स एव परमं पदम्। सत्त्वरजसा युक्तः ब्रह्मा, पद्मसम्भवः, स एव देवः, स चतुर्मुखः; रजस्तमसाभ्यां युक्तं तु अहम्—नात्र संशयः। सत्त्वं, रजः, तम इति त्रयम् उच्यते; सत्त्वेन जीवः मुच्यते, सत्त्वं नारायणस्वरूपम्। रजसा सत्त्वसंयुक्तेन सृष्टिः, रजःप्रधानता सर्गः; एष पितामहसम्प्रदायः, सर्वशास्त्रेषु कीर्तितः। वेदबाह्यं कर्म यत् शास्त्रानुसृत्य क्रियते, तत् घोरं, अधमं नराणाम् इत्युच्यते। यच्च रजसाल्पकर्म, यच्च तामसम् एव, तत् नरान् दुःखाय नयति अस्मिन्लोके परत्र च। सत्त्वेन जीवः मुच्यते, सत्त्वं नारायणात्मिकम्; नारायणः, पुण्यः, स यज्ञरूपेण प्रकटितः। एवं, राजन्, परमात्मनः अद्भुतं चरितं, मम च देहसम्बन्धं तव निवेदितम्।