नारदाय भगवाञ्छ्रीकृष्णः कथयति—कृत, त्रेता, द्वापरयुगेषु, हे नारद, ये सत्त्वगुणस्थिताः सन्ति, ते मम सायुज्यं लभन्ते; कलियुगे तु रजस्तमसी प्रबल्यते। ततः पुनः भगवाञ्छ्रीकृष्णः नारदाय वरं ददाति—मम अनुग्रहेण त्वं पञ्चरात्रं, मम दुर्लभं शास्त्रं, सम्यक् ज्ञास्यसि, नात्र संशयः। द्विजश्रेष्ठ, वेदेन, पञ्चरात्रेण, भक्त्या, यज्ञेन च एव अहं प्राप्यः; अन्यथा दशम्युतं वर्षाणां मध्ये अपि, प्रिय, न प्राप्ये। एवं उक्त्वा भगवान् परमेश्वरः साक्षात् नारदस्य पुरतः अदृश्यः अभवत्; नारदः अपि दिवं ययौ। ततः भद्राश्वः पृच्छति—हे केशव, लोके या द्वे स्त्रिये, एकश्वेता एककृष्णा, पृथग् उक्ते, तयोः का क? या शुभा श्वेतकृष्णा च? च कोणु स पुरुषः, यः एकः सन् सप्तधा भवति? कोणु द्विदेहः षड्वक्त्रः द्वादशात्मकः प्रभुः? द्विजोत्तम, किं पतिपत्न्योः संयोगः, किं च सूर्योदयात् परं भोजनम्? किं वा इदं जगत् विस्तृतम्? अगस्त्यः प्रत्याह—या द्वे स्त्रिये, श्वेता च कृष्णा च, सख्यौ उच्येते; रात्रिः एव द्विवर्णा स्त्री, सत्यं च असत्यं च तस्याः स्वरूपम्। यः पुरुषः एकः सन् सप्तधा जायते, सागरः स एव सप्तस्वरूपेण स्थितः। यः प्रभुः द्वादशात्मा द्विदेहः षड्वक्त्रः, स संवत्सरः; द्वे देहे दक्षिणायन-उत्तरायणरूपे, षड्वक्त्राणि ऋतुरूपाणि—एवं संवत्सरः स्मृतः। पतिपत्न्योः संयोगः अहोरात्ररूपः; तयोः सूर्यचन्द्रमसौ अभवताम्, तयोः एव इदं विश्वम् उत्पन्नम्। स विष्णुः परमेश्वरः ज्ञेयः, राजश्रेष्ठ; वेदविहीनः परमेश्वरं न पश्यति। भद्राश्वः पुनः पृच्छति—हे महाभाग, स परमापरः विष्णुः, सर्वव्यापी, चतुर्षु युगेषु कथं बोध्यः? प्रतियुगे वर्णानां आचरणं किम्? ब्राह्मणानां शुद्धिः कथं स्यात्, अन्यस्त्रीसंयोगे? अगस्त्यः उवाच—कृतयुगे देवाः वेदविहितैः कर्मभिः भूमिं भुञ्जते; तत्र त्रेतायां यज्ञैः यजमानाः देवैः सह भूमिं भुञ्जते। द्वापरे सत्त्वराजसी प्रबल्ये, धर्मपुत्रराज्ञः स्थिते यावत्, भूमिः धर्मेण पाल्यते। ततः कलिरूपा तमः प्रवर्तते; कलियुगे द्विजाः स्वमार्गात् विचलन्ति। राजा, वैश्याः, शूद्राश्च, बहवः निच्छ्रेयसाः, सत्यशौचविहीनाः स्युः। द्विजाः अनार्हान् उपगच्छन्ति, मिथ्यावदन्ति, वेदमार्गात् अपेताः, स्वजातिसमानान् च अजातिसमानान् च विवाहयन्ति। राजानः लोभिनः, मायाविनः, ब्राह्मणान् हिंस्यन्ति; अपि च चाण्डालाः वैश्यतां प्राप्य व्यापाररता भवन्ति; शूद्रजाता अहंकारिणः। ब्राह्मणाः सर्वभक्ष्याः, अशुचयः, सुरापानं अनुमन्यन्ते, सत्यशौचविहीनाश्च। तदा लोको विनश्यति, वर्णाश्रमधर्माः नश्यन्ति। भद्राश्वः पृच्छति—यदि ब्राह्मणः, वा क्षत्रियः, निषिद्धया स्त्रिया सह संगच्छेत, अथवा शूद्रः; कथं शुद्धिः? का वा निषिद्धा स्त्री? अगस्त्यः उवाच—ब्राह्मणः चतुर्षु स्त्रीषु गच्छेत्, क्षत्रियः त्रिषु, वैश्यः द्विषु, शूद्रः एका स्त्रीति। ब्राह्मणपत्नी क्षत्रियस्य निषिद्धा; क्षत्रियपत्नी वैश्यस्य निषिद्धा; वैश्यपत्नी शूद्रस्य निषिद्धा; उच्चजात्या स्त्री हीनजातिनः निषिद्धा मनुना उक्ता। माता, मातुलानी, श्वश्रूः, भ्रातुः पत्नी, स्नुषा, दुहिता, मित्रपत्नी, स्वकुलजा—एता निषिद्धाः। राजपत्नी, राजदुहिता, राजकीया, धोबिन्याद्याः च स्त्रियः मुख्यतः निषिद्धाः; ताभिः संगमः पापः। ब्राह्मणस्य जातिभिन्नया स्त्रिया सह संगमे महापातकम्; अन्येषां शतप्राणायामैः शुद्धिः। ब्राह्मणस्य मिश्रसंयोगात् दीर्घकालेन अपि यत् पापं स्यात्—गायत्र्या दशप्रणवेन, त्रिशतप्राणायामैः, ब्रह्महत्या अपि शुद्ध्यति, किं पुनः लघुपापैः। अथवा ब्रह्मविद् ब्राह्मणः, शतपापानि कृत्वापि न लिप्यते। विष्णुस्मरणेन, वेदपाठेन, दानेन, हरिपूजनेन ब्राह्मणः शुद्धः, अन्यान् अपि उद्धरति। एतत् सर्वं त्वया पृष्टं यथाशक्ति संक्षिप्य उक्तं, राजन्; मन्वादिभिः विस्तारतः उक्तं मया संक्षिप्य कथितम्। भद्राश्वः पुनः पृच्छति—हे द्विजश्रेष्ठ, तव शरीरे यदभवत्, तद् विस्तरेण वद। अगस्त्यः उवाच—मम इदं शरीरं, राजन्, नानाविचित्रैः आश्चर्यैः युक्तम्; अनेकप्रलयेषु स्थितमिदम्, वेदविद्यया शुद्धम्। अहं पृथिवीं समन्तात् सञ्चरितवान्, इलावृतं मेरुसमीपे महाक्षेत्रं गतवान्। तत्र सरः रम्यं दृष्ट्वा, तटस्थे महाश्रमं अपश्यं; तत्र कश्चन तपस्वी, उपवासक्लिष्टः, कृशः, वल्कलधारी, दृष्टः। तम् दृष्ट्वा, राजन्, चिन्तितवान्—'कः अयम्?' इत्यहं तस्य विश्वासाय, ज्ञाने च, किं कर्तव्यमिति चिन्तितवान्। एवं विचारयतः मम, स महर्षिः माम् आह—'तिष्ठ तिष्ठ! अत्रैव भव, अहं त्वां सत्कर्तुम् इच्छामि।' तस्य वचनं श्रुत्वा, अहं तस्य कुटीमध्यम् प्रविष्टः; तत्र तम् ऋषिं तेजसा दीप्तमिव दृष्टवान्।