नारदः, ब्रह्मपुत्रः, कस्य उपायेन तेषां मध्ये परमः भगवान् नारायणः इति ज्ञातुं शक्यते इति चिन्तयन्, तं परमं देवम् अन्तःकरणेन ध्यानं चकार। स च सहस्रं दिव्यानां वर्षाणां पर्यन्तं तस्मिन् ध्याननिष्ठः स्थित्वा, भगवान् तस्य तुष्टिम् आगमत्। ततः कृपया हृदया साक्षात् प्रकट्य भगवान् उवाच— "ब्रह्मपुत्र, वरं वृणु, किं ते दातव्यं, महर्षे?" इति। नारदः प्राञ्जलिः प्रह्वः उवाच— "भगवन्, सहस्रवर्षपर्यन्तं त्वाम् अहं ध्यातवान्; यदि त्वं मयि प्रसन्नः, अच्युत, कथय यथा त्वं प्राप्यसे।" तदा देवेशः प्रत्युवाच— "ये द्विजातयः पुरुषसूक्तेन वा मूलसंहितया वा मां यजन्ति, ते मां प्राप्नुवन्ति, हे नारद। यदि वेदशास्त्राणि न सुलभानि स्युः, तर्हि पाञ्चरात्रमार्गेण मां द्रष्टुं शक्नुवन्ति; तेन मार्गेण मां प्राप्नुवन्ति।" "पाञ्चरात्रं ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां निर्दिष्टम्; शूद्राणां चान्येषां न श्रोतव्यं, न च तेषां पात्रता। एतद् ब्रह्मश्रेष्ठ, प्राचीनकल्पे मया उक्तम्— सहस्रेषु कश्चन यदि पाञ्चरात्रं गृह्णीयात्, कर्मणां समाप्तौ यदि कश्चन मम भक्तः भवति, तदा एतत् पाञ्चरात्रं तस्य हृदि नित्यं तिष्ठति।" "ये तु राजसीतमसीभावेन आवृताः, द्विजश्रेष्ठ, मम आज्ञां परित्यजन्ति। कृतत्रेताद्वापरयुगेषु, हे नारद, ये सत्त्वगुणनिष्ठाः, ते मां प्राप्नुवन्ति; कलियुगे तु रजस्तमसी प्रबलौ भवतः। अद्य ते अन्यं वरं ददामि, नारद, शृणु— मम प्रसादात् त्वं सर्वं पाञ्चरात्रं, मम दुर्लभं शास्त्रं, निःसंशयं ज्ञास्यसि। द्विज, केवलं वेदेन, पाञ्चरात्रेण, भक्त्या, यज्ञेन च अहं प्राप्यः, अन्यथा दशानां कोटिषु वर्षेषु अपि न, प्रिय।" एवं उक्त्वा, भगवान् परमेश्वरः तत्रैव अन्तर्धानं गतः। नारदः अपि दिवं गतवान्। ततः भद्राश्वः पप्रच्छ— "भगवन्, के तौ स्त्रियौ, एकश्वेता एककृष्णा, पृथग् लोके प्रसिद्धे, केशव? के एते, च शुभा या श्वेता कृष्णा च? कः च स पुरुषः, यो एकः सन् सप्तधा भवति? कः च द्विदेहः षड्वक्त्रः द्वादशात्मा प्रभुः, ब्रह्मन्? द्विजश्रेष्ठ, किं तद् दम्पत्योः संयोगः, किं च सूर्योदयानन्तरं भक्षणम्? किमर्थं च इदं जगत् विस्तीर्णम्?" अगस्त्यः प्रत्युवाच— "एते स्त्रियौ, श्वेता कृष्णा च, भगिन्यौ उच्येते; रात्रिः द्विवर्णा स्त्री, सा सत्यानृतयोः रूपम्। स पुरुषः, एकः सन् सप्तधा जायते, नरश्रेष्ठ, सागरः स एव सप्तविधः अस्ति। द्विदेहः षड्वक्त्रः द्वादशात्मा प्रभुः संवत्सरः स्मृतः; द्वे देहे दक्षिणायन-उत्तरायणरूपे, षड्वक्त्राणि षडृतवः।" "दम्पत्योः संयोगः दिनरात्र्यौ; ताभ्यां सूर्यचन्द्रमसौ उत्पन्नौ, ताभ्यां चेदं जगत् अभवत्, नृपश्रेष्ठ। तं विष्णुं परमं देवम् एव विद्धि, नृपश्रेष्ठ; वेदविहीनः पुरुषः परमात्मानं न पश्यति।" पुनः भद्राश्वः पप्रच्छ— "मुनिवर, स परमः अपि अपरमः च विष्णुः, सर्वव्यापी, स कatham चतुर्षु युगेषु ज्ञेयः, भगवन्? प्रत्येकयुगे जातीनां कः आचारः, मुनिवर? ब्राह्मणानां शुद्धिः कथम्, यदा अन्याभिः स्त्रीभिः संसर्गः भवति?" अगस्त्यः उवाच— "कृतयुगे देवैः वेदयज्ञैः भूमिः उपभुज्यते; तेतायां यज्ञकारिभिः देवैः च भूमिः उपभुज्यते। द्वापरे सत्त्वराजसी प्रबलौ, यावत् धर्मपुत्रराजा अस्ति, तावत् भूमिः उपभुज्यते।" "ततः कलेरुपेण तमः प्रवर्तते, नरश्रेष्ठ; कलियुगे द्विजातयः स्वमार्गं विहाय वर्तन्ते। राजानो वैश्याः शूद्राश्चाधमजातयः, नृपश्रेष्ठ, सत्यशौचविहीनाः। द्विजातयः अनार्हं गच्छन्ति, मिथ्यावदन्ति, वेदमार्गात् अपगच्छन्ति, समानजातिः तिरश्चः च विवाहं कुर्वन्ति।" "राजानः धनलोभेन चपलाः, ब्राह्मणान् हिंस्यन्ति; चाण्डालाः अपि वैश्यत्वं प्राप्य, व्यापाररताः, शूद्रजातयः गर्विताः। ब्राह्मणाः सर्वोपभोजकाः, शौचविहीनाः; सुरापानं अनुमन्यन्ते, न सत्यं न शौचम्। तदा लोको विनश्यति, वर्णधर्माश्च नश्यन्ति।" भद्राश्वः पुनः पप्रच्छ— "यदि ब्राह्मणः, क्षत्रियः वा, निषिद्धया स्त्रिया सह संगच्छेत्, शूद्रः अपि तथा कुर्यात्, तर्हि केन शुद्धिः? का च स्त्री निषिद्धा? ब्रूहि।" अगस्त्यः उवाच— "ब्राह्मणः चतुर्षु स्त्रीषु गच्छेत्, क्षत्रियः त्रिषु, वैश्यः द्विषु, शूद्रः एका स्त्री, इति। ब्राह्मण्याः पत्नी क्षत्रियस्य निषिद्धा, क्षत्रिय्याः पत्नी वैश्यस्य, वैश्य्याः पत्नी शूद्रस्य, नृप। मनुना उक्तं— उन्नतानां स्त्री अधमस्य निषिद्धा।" "माता, मातुलानी, श्वश्रूः, भ्रातुः भार्या, स्नुषा, दुहिता, मित्रस्य भार्या, स्वकुल्या— एता निषिद्धाः।