फाल्गुनस्य शुक्लपक्षे बुद्धिमन्तः व्रतारम्भं कुर्वीत, राजन्। क्रूरं तु व्रतं विशेषतः माघमासादारभ्य कृष्णचतुर्दश्यां संवत्सरपर्यन्तं विधेयमिति स्मृतम्। पौर्यमास्यां शुक्लपक्षे पञ्चदश्यां निश्याहारं सोमव्रतं, अमावास्यायां पितृव्रतं च कर्तव्यं, इति विधिः प्रकीर्तितः। यः कश्चन, राजन्, दशवर्षाणि वा पञ्चवर्षाणि वा एतानि सोमव्रतानि आचरति, तस्य व्रतानुसारं किम् फलम् इति पृच्छसि। सः सहस्रशः अश्वमेधयज्ञान्, शतानि राजसूयानां, अन्यांश्च शास्त्रविहितान् क्रियाः अपि साधयति, राजन्। एकस्मिन्व्यतिक्रमे व्रतं नश्यति, सततम् एव पापं लभते; यः तु सर्वं सम्यगाचरति, सः निर्मलः शुद्धः च भूत्वा सर्वान् लोकान् प्राप्नोति, राजेन्द्र। ततः भद्राश्वः पप्रच्छ—"यदि त्वं किञ्चिदाश्चर्यं वेत्सि, दृष्टवान् वा, धर्मज्ञ, तन्मम आख्याहि, मम हि कौतूहलम् अत्यन्तम्।" अगस्त्यः उवाच—"भगवान् जनार्दन एव सर्वाश्चर्याणां मूलम्; तस्य बहूनि विचित्राणि अद्भुतानि दृष्टानि च।" एकदा, राजन्, नारदः श्वेतद्वीपं गतः, तत्र चक्रशङ्खपद्मधारिणः पुरुषान् दीप्ततेजसः ददर्श। तान् दृष्ट्वा तस्येच्छा जाता—"एष विष्णुः, एष विष्णुः, एष सनातनः विष्णुः" इति; किं तु चिन्तयामास—"केषु एष भगवतः विष्णोः स्वरूपम्?" तदा तस्य मनः कृष्णे न्यवर्तत—"कथं शङ्खचक्रगदाधरं सम्यगुपासये?" इति। "कथं वा वेद्यमेतत्, कोऽत्र परमः नारायणः?" इत्येवं चिन्तयन्, सः परमेश्वरं ध्यानमग्नः अभवत्। ब्रह्मपुत्रः नारदः सहस्रसंवत्सराणि दिव्यानि तपः कृत्वा, भगवतः प्रीतिं प्राप। तदा भगवान् तुष्टः साक्षात् प्रादुरभूत्, स्नेहेन च वाक्यमुवाच—"किं वरं दातव्यम्, ब्रह्मपुत्र, वद मुनिवर?" इति। नारदः उवाच—"भगवन्, सहस्रसंवत्सराणि त्वां चिन्तयामि; यदि त्वं मयि तुष्टः, अच्युत, कथं त्वां प्राप्नुयाम् इति कथय।" देवेशः उवाच—"ये द्विजाः मां पुरुषसूक्तेन वा मूलसंहितया वा यजन्ति, ते मां प्राप्नुवन्ति, नारद। यदि वेदाः न सुलभाः, तर्हि पाञ्चरात्रमार्गेण मां पश्येयुः; तेन मार्गेण मां लभन्ते।" "पाञ्चरात्रं ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां विधीयते; शूद्राणां चान्येषां न श्रवणाय न अधिकारः। एष धर्मः प्राचीनकल्पे मया उक्तः, विप्रश्रेष्ठ; सहस्रेषु कोऽपि पाञ्चरात्रं गृह्णीयात्।" "कर्मान्ते यः भक्तिमान् मम भवति, तस्य हृदि पाञ्चरात्रं नित्यं तिष्ठति। ये तु राजसतमोगुणैः आवृताः, ते मम आज्ञां नानुवर्तन्ते।" "कृतत्रेताद्वापरेषु, नारद, ये सतोगुणस्थिताः, ते मां प्राप्नुवन्ति; कलौ तु राजस्तमोगुणाधिक्यं भविष्यति।" "अद्य ते वरं ददामि, नारद—मदीयपाञ्चरात्रं सर्वं तव ज्ञानाय भविष्यति, न संशयः। वेदेन, पाञ्चरात्रेण, भक्त्या, यज्ञेन चैव, अहमेव लभ्यः, नान्यथा दशकोटिजन्मसु अपि।" एवं उक्त्वा भगवान् साक्षात् तत्रैव अन्तर्धानमगात्; नारदः अपि दिवं ययौ। ततः भद्राश्वः पप्रच्छ—"के ताः द्वे स्त्रियौ, शुभे कृष्णश्वेते पृथग्वर्णे लोके? को वा शुभः कृष्णश्वेतः इति? कः स पुरुषः यो एको भूत्वा सप्तधा भवति? कः द्विशरीरः षड्वक्त्रः द्वादशात्मकः प्रभुः, विप्रश्रेष्ठ? किं पतिपत्न्योः संयोगः? किं च सूर्ये प्रबुद्धे भोजनम्? किं चेदं विश्वं विस्तृतम्?" अगस्त्यः उवाच—"द्वे स्त्रियौ कृष्णश्वेते भगिन्यः कथ्येते; रात्रिः द्विवर्णा सत्यम्-अनृतं च प्रतिपद्यते।" "सः पुरुषः एकः सन् सप्तधा जातः, सागरः, एक एव सप्तस्वरूपे स्थितः।" "सः प्रभुः द्वादशात्मा, द्विशरीरः, षड्वक्त्रः, संवत्सरः स्मृतः; द्वे शरीरं द्वे अयनं, षड्वक्त्रं षट् ऋतवः—एवं संवत्सरः स्मृतः।" "पतिपत्न्योः संयोगः अह्निश्च रात्रिश्च; ताभ्यां सूर्यचन्द्रमसौ जातौ, ताभ्यां चेदं विश्वं समुत्पन्नम्।" "स एव विष्णुः परमेश्वरः विज्ञेयः; वेदविहीनः तु परं न पश्यति।" पुनः भद्राश्वः पप्रच्छ—"भगवन्, सः परमः अपि अपरमः विष्णुः, सर्वव्यापी, कथं चतुर्षु युगेषु विज्ञेयः? चतुर्षु युगेषु वर्णानां आचारः कः? ब्राह्मणानां शुद्धिः कथं स्यात्, यदि अन्यास्त्रीसंयोगः भवति?" अगस्त्यः उवाच—"कृतयुगे देवैः वेदकर्मणा भूमिः भोक्तव्या; तत्र त्रेतायां यज्ञकर्मिणः देवैः च भूमिं भोक्तुं शक्यते।" "द्वापरे, राजन्, यदा सत्वरजः प्रबलं, धर्मपुत्रराजा यावत् स्थितः, तावत् धर्मः वर्तते।" "ततोऽनन्तरं, कलिरूपेण तमः प्रवर्तते; कलियुगे द्विजातयः स्वमार्गात् विचलन्ति।" "राजानः, वैश्याः, शूद्राश्चाधःकुलोत्पन्नाः भविष्यन्ति, सत्यशौचविहीनाः।" "द्विजातयः अनवेद्यं सेविष्यन्ति, मिथ्यावदिष्यन्ति, वेदमार्गात् बहिष्कृताः स्युः, स्वजात्यां च अन्यजात्यां च विवाहं कुर्वन्ति।" "राजानः लोभिनः छद्मिनः च ब्राह्मणान् हिंस्यन्ति; पतिताः वैश्यत्वं प्राप्य व्यापारासक्ताः स्युः; शूद्रजाता अभिमानिनः भविष्यन्ति।" एवं, राजन्, अगस्त्येन धर्मकथाः, युगधर्माः, व्रतफलानि च सम्यक् निवेदितानि।