वराहपुराणम्

सः ब्राह्मणः दिव्यान् विचित्ररत्नविभूषितान् महान्तः स्वेच्छया सर्वत्र गच्छन्तः विमानान् ददर्श। तेषु सर्वेषु विमानेषु तिष्ठन्तं तं तीक्ष्णलोभिनं च ब्राह्मणः अपश्यत्, तत्रैव च नानारूपिणं परमात्मानं साक्षात्कृतवान्। अद्वैतभावसम्पन्नः स योगेन बहूनि शरीराणि धारयन् ब्राह्मणः तस्य दर्शनात् प्रमुदितचित्तः स्वं आश्रमं प्रत्यगच्छत्। एवं, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ राय्भ्य, स्वधर्मानुष्ठानस्यैव मध्ये स्थित्वा अपि, ज्ञानी जनाः निश्चितं मोक्षं प्राप्नुवन्ति, हे राजन्। एवं राय्भ्यश्च वसुः च स्वसंशयानां निवारणं प्राप्य बृहस्पतेः आश्रमात् निर्गत्य स्वं स्वमाश्रमं गतवन्तौ। तस्मात्, हे नृपश्रेष्ठ, त्वमपि आत्मनि स्थितं अद्वितीयं नारायणं सम्यग् उपास्यः। एवं कपिलस्य वचनं श्रुत्वा महाबलः राजा अश्वशिराः ज्येष्ठं पुत्रं स्थूलशिरसं नाम आहूय, तम् एव स्वराज्ये अभिषिच्य, स्वयं वनं प्रतस्थे। तत्र, हे सुन्दरि, नैमिषाख्ये स्थले सः यज्ञस्वरूपिणं देवमूर्तिं तपसा स्तोत्रैश्च गुरुं सम्यग् उपतस्थे। अथ वसुधा पप्रच्छ—राजा कथं नारायणं यज्ञमूर्तिं स्तुतवान्? तदस्तु पुनः कथय। श्रीवराह उवाच—यज्ञे पूज्यमानं देवानां प्रभुं, भवस्य, सूर्यस्य, वह्नेः, सोमस्य, मरुतां च राजानं, हरिं यज्ञमूर्तिं नानारूपिणं नमामि। शाश्वतं यज्ञपुरुषं शोभनदंष्ट्रं, चन्द्रसूर्यनेत्रं, वर्षद्वयसंपिण्डितोदरं, कुशाङ्कुरोमं, समिद्धबलं च तं प्रणमामि। स्वशरीरेण स्वर्गमर्त्यप्रदेशं च व्याप्तवान्, सर्वदिक् व्याप्य स्थितं, लोकस्रोतःस्थानं जनार्दनं सदा नमामि। देवासुरविजयाय वा पराजयाय च, यः स्वयम् आद्यं शरीरं सृष्ट्वा, यज्ञमूर्तिं तं सदा नमामि। मायामयं तीक्ष्णतेजसं, निर्मलरश्मिविभास्वरं चक्रधरं, चतुर्भुजं गदाखड्गशार्ङ्गधारिणं, तं यज्ञमूर्तिं सदा नमामि। कदाचित् सहस्रशिरसं, कदाचित् पर्वतसमं, कदाचित् रजःकणसमाणं शरीरं धारयन्तं, तं शाश्वतं यज्ञपुरुषं सदा नमामि। चतुर्मुखं सृष्टिकर्तारं, चक्रधरं रक्षायै, संहृत्यै कालाग्निसमं, तं यज्ञमूर्तिं सदा नमामि। संसारचक्रगत्यर्थं पूज्यमानं, सर्वव्यापिनं, प्राचीनं, योगिभिः ध्यान्यमानं, अप्रमेयं तं यज्ञमूर्तिं सदा नमामि। मम मनः वास्तवमेव तव अर्पितम्; यदा स्वरूपेण तव तत्त्वं विशुद्धं दृष्टं, तदा अन्यत् किञ्चित् न जानामि—मम भक्तिं शुद्धां पालय। इत्येवमुक्ते तेन, अग्निशिखासमानं तेजः तस्य पुरतः प्रादुरभूत्; तस्मिन् एव तेजसि मनः समाहित्य स राजा प्रविष्टः, यज्ञमूर्तौ लयं प्राप्तवान्। ततः वसुधा पप्रच्छ—हे देव, वसुः राय्भ्यश्च संशयनिवृत्तिं प्राप्य, आङ्गिरसस्य वचनं श्रुत्वा किं कृतवन्तौ? श्रीवराह उवाच—सः वसुः सर्वधर्मविद् स्वं राज्यं पालयन्, बहूनि महायज्ञान् विपुलदक्षिणैः सम्यग् अकरोत्। राजा तम् अद्वितीयं मन्यमानः हरिं नारायणं देवेश्वरं कर्मभिः सम्पूजितवान्। दीर्घकालेन राज्यसुखान् अनुभूय, तस्य मनः द्वैतस्य अन्तं प्राप। ततः शतभ्यः भ्रातृभ्यः श्रेष्ठं पुत्रं विवस्वन्तं स्वराज्ये स्थाप्य, सः तपोवनं गतः। तत्र पुष्कराख्यं तीर्थं पुण्यतमं, यत्र केशवः पुण्डरीकाक्षः भक्तैः पूज्यते। तत्र कश्मीरराजा वासुः राजर्षिः तपसा तीव्रेण स्वशरीरं क्षपयन् स्थितवान्। सः विद्वान् राजा भक्त्या पुण्डरीकाक्षस्य परमं स्तोत्रं जपन्, निष्पापं नारायणं तर्पयितुम् अर्हन्, स्तोत्रान्ते तेन सह ऐक्यं प्राप्तवान्। वसुधा पप्रच्छ—हे प्रभो, पुण्डरीकाक्षस्य परमं स्तोत्रं कथं स्मर्यते? तत् किंरूपम्? कृपया सत्यं कथय। श्रीवराह उवाच—नमस्ते पुण्डरीकाक्ष, नमस्ते मधुसूदन, नमस्ते लोकनाथ, नमस्ते तीक्ष्णचक्रपाणे। नमः पुण्डरीकाक्षाय विश्वरूपाय, महाबाहवे, वरदाय, सर्वव्यापिने, ज्ञानाज्ञानात्मने। नमो मधुसूदनाय आद्याय महेश्वराय, वेदाङ्गाधिपाय, गम्भीराय, देवेशाय। नमः कमलनयनाय विश्वरूपाय, महात्मने, ज्ञानमूर्तये, त्रिरूपाय, सुररक्षाय। नमः परमेश्वराय, सहस्रशिरसे, सहस्रनेत्राय, महाबाहवे, विश्वव्यापिने। नमो विष्णवे शाश्वताय, जयिने, शरण्याय, गभीरघनश्यामाय, चक्रपाणये। नमः हरये शुद्धाय, सर्वव्यापिने, नित्याय, आकाशरूपिणे, प्राचीनाय, सत्-असद्विलक्षणाय। अच्युत, त्वत्तः पृथक् किञ्चन न पश्यामि; यदस्ति चराचरं तत् त्वया व्याप्य दृश्यते। एवं वदति तस्मिन्, तस्य शरीरेण एकः पुरुषः उत्पन्नः—मेघश्यामः, तीक्ष्णः, भीषणः। रक्तलोचनः, ह्रस्वतनुः, दग्धस्तम्भसदृशप्रभः, सः सञ्जाताञ्जलिः स्थित्वा उवाच—‘राजन्, किं करवाणि?’ राजा उवाच—‘त्वं कः? किमर्थं आगतः? किमिह प्रयोजनम्? वद, हे व्याध, ज्ञातुमिच्छामि।’ व्याधः उवाच—‘राजन्, पूर्वे काले कलियुगे त्वं दक्षिणदेशे राजा आसीः, धर्मसम्भूतः, कीर्तिमान्, प्राज्ञः, जनस्थाननिवासी।