पूर्वं नलः नृपश्रेष्ठः ऋतुपर्णस्य राज्ये निवसन्, तेन नियमेन तद्व्रतमाचरत्। एवं चान्यैः अपि बहुभिः कीर्तिमद्भिः राजर्षिभिः, ये स्वं राज्यं हृतवन्तः, सिद्ध्यर्थं पुरातनं तद्व्रतमाचरितम्, नृपश्रेष्ठ। अथ अगस्त्य ऋषिः उवाच—“इदानीं, महाबाहो, आरोग्यव्रतम् इति प्रसिद्धं पुण्यतमं सर्वपापप्रणाशनं व्रतम् वर्णयामि। तस्मिन्नेव माघमासे सप्तम्याम् उपोष्य, नित्यं विष्णुरूपिणं भगवन्तं भास्करं सम्पूजयेत्। आदित्यः, भास्करः, रविः, भानुः, सूर्यः, दिवाकरः, प्रभाकरः—एतेषां नाम्नां पूजनं कृत्वा, स सूर्यः पूजनीयः। षष्ठ्याम् अन्नं भुक्त्वा, सप्तम्याम् भानुं सम्पूजयेत्; अष्टम्याम् अन्नं भुञ्जीत—एष एव विधिः। एवं संवत्सरपर्यन्तं यः नियमेन सूर्यं सम्पूजयेत्, स आयुः, धनं, धान्यं च प्राप्नोति; परत्र च अनावृत्तिदं शुभं स्थानं लभते। पूर्वं च अनरण्यः नाम चक्रवर्ती सम्राट्, महाबलः, अनेनैव व्रतेन देवमर्चयत्; तस्य तुष्टः भगवान् परमा आरोग्यं वरदं दत्तवान्।” तदा भद्राश्वः पप्रच्छ—“किं स राजा रोगेण पीडितः, येन आरोग्यं प्राप्तवान्? कथं च सम्राटः रोग्यः जातः, ब्रह्मन्?” अगस्त्यः उवाच—“स राजा चक्रवर्ती, कीर्तिमान् सुरूपश्च आसीत्; कदाचित्, नृपश्रेष्ठ, स महाबलः दिव्यं मानससरोवरं देवगणैः सह जगाम। तत्र सरसि मध्ये महद्विद्युल्लोभं शुभ्रं कमलं दृष्टवान्। तत्र तस्मिन् कमले, अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः, रक्ताम्बरधारी, द्विभुजः, तेजस्वी च, स्थितः आसीत्। तं दृष्ट्वा, सारथिं उवाच—‘एतत् कमलं आनय; यदि एतत् सर्वेषां लोकानां पुरतः मम शिरसि स्थापयिष्यामि, तर्हि अहं प्रशंसनीयः भविष्यामि; अतः शीघ्रं आनय।’ एवं उक्तः सारथिः तदा प्रविश्य, तत् कमलं गृह्णातुम् आरब्धवान्, नृपश्रेष्ठ। तस्मिन् क्षणे यदा स कमलं स्पृष्टवान्, तदा महाशब्दः अभवत्; तेन शब्देन भीतः स भूमौ पतित्वा मृतः। तेनैव क्षणेन, स राजा तेन शब्देन कुष्ठरोगेण पीडितः, वर्णहीनः, शक्तिहीनश्च अभवत्। तदात्मानं तथा पीडितं दृष्ट्वा, स नरश्रेष्ठः दुःखेन संतप्तः तिष्ठन्, ‘किमेतत्?’ इति चिन्तयामास। एवं तस्य चिन्तयतः, ब्रह्मपुत्रः महातपाः वसिष्ठः तत्र आगतः, नृपं पप्रच्छ—‘कथमिदं ते शरीरे जातम्, नृसिंह? किं कर्तव्यम्? वद मे पृष्टवानस्मि।’ महात्मना वसिष्ठेन एवमुक्तः, स राजा सर्वं कमलचरितं न्यवेदयत्। श्रुत्वा तद्वचः, मुनिः तत्र उवाच—‘राजन्, यदि यथावत् कृतवान्, तर्हि स्थितः अभवः; अकर्तव्यं कृत्वा, कुष्ठरोगः त्वां प्राप्तः।’ एवं उक्तः, स कम्पमानः राजा अञ्जलिं कृत्वा पप्रच्छ—‘धर्मज्ञ, कथं कृतवान् कर्तव्यं वा अकर्तव्यं वा? कथं च मयि कुष्ठरोगः जायते? एतद् वक्तुमर्हसि।’ वसिष्ठः उवाच—‘एतत् ब्रह्मोद्भवम् इति त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धं कमलं; तस्य केवलदर्शनात् सर्वदेवदर्शनं स्यात्; एतत् अत्र षण्मासे एकवारं दृश्यते, नृप। तस्य केवलदर्शनात् यदि कश्चित् जले प्रविशेत्, सर्वपापैः विमुक्तः परमं मोक्षं लभते। ब्रह्मणः पूर्वरूपं जलस्थं तत्र प्रतिष्ठितम्; तद् दृष्ट्वा, जले निमग्नः संसारात् विमुच्यते। तद् दृष्ट्वा, तव सारथिः जले प्रविष्टः; त्वं पुनः तद् गृह्णातुम् इच्छन् प्रविष्टः; अतः, पापकृत्, कुष्ठरोगः त्वां प्राप्तः। यतोऽहं त्वां ‘धर्मिष्ठः’ इति उक्तवान्, त्वं मोहं प्राप्तः; तस्मात् ‘नाधर्मिष्ठः’ इति उक्तवान्। अहं ब्रह्मणः पुत्रः, एषः परमेश्वरः मया दृष्टः; अहं प्रतिदिनं अत्र आगच्छामि, त्वं च पुनः तं दृष्टवान्। देवाः अपि एतत् कमलं सुवर्णकमलम् इति वदन्ति; मानससरोवरस्थं ब्रह्मकमलम् हरिं च दृष्ट्वा, परं ब्रह्म प्राप्नुमः, यत्र गत्वा न निवर्तन्ते। अन्यं च कुष्ठहेतुम् शृणु—स एव सूर्यः अस्मिन्कमलयोनि प्रतिष्ठितः। तं यथार्थेन दृष्ट्वा, एषः शाश्वतः परमात्मा मया लोके शिरसि भूषणवत् धार्यते। एवं तव वचनेन, देवेन एषः पापः प्रकाशितः; अतः, बुद्धिमन्, तमेव सम्पूजय।’ एवं वसिष्ठः उक्त्वा, तमेव आरोग्यव्रतं दिव्यं सूर्यपूजनं वर्णितवान्। राजा अपि तद्व्रतं भक्त्या कृत्वा, क्षणेन सर्वोत्तमं सिद्धिं प्राप्तः, रोगमुक्तः अभवत्। अथ अगस्त्यः उवाच—‘इदानीं, महाबाहो, संक्षेपेण पुत्रकाम्यव्रतं शुभं वक्ष्यामि; शृणु। भाद्रपदमासे कृष्णपक्षे अष्टम्यां, उपोष्य, पुत्रकाम्यव्रतमिदं नृप। षष्ठ्याम् संकल्पं कृत्वा, सप्तम्याम् देवकीगर्भस्थं हरिं मातृगणैः परिवृतं सम्पूजयेत्। अष्टम्याः शुचौ प्राते भक्त्या हरिं सम्पूजयेत्; विधिवत् गोविन्दस्य पूजनं कुर्यात्। ततः यवातिलतैलैः सर्पिषा च दध्ना होमं दद्यात्; ब्राह्मणान् श्रद्धया यथाशक्ति सदा दानैः तर्पयेत्। ततः उत्तमं बिल्वफलम् आदौ भुञ्जीत, अनन्तरं यथेष्टं सर्वरसैः स्नेहैश्च खादेत्।’ एवं पुण्येषु व्रतेषु, नलादिभिः राजर्षिभिः, अनरण्येन च चक्रवर्तिना, महर्षिभिः उपदिष्टानि व्रतानि श्रद्धया आचरितानि, फलदायकानि च, इति पुरावृत्तं पुण्यकथाम्।