वराहपुराणम्

राजर्षे, तत्र पूर्वं ब्राह्मणाय षट्पात्राणि दातव्यानि, तानि च—मधुना पूर्णं पात्रं, घृतेन पूर्णं द्वितीयं, तिलतैलेन तृतीयं, गुडेन चतुर्थं, लवणेन पञ्चमं, षष्ठं तु गवां क्षीरेण पूर्णं। एतानि पात्राणि यः सम्यग् ब्राह्मणाय प्रयच्छति, स सप्तजन्मसु स्त्री वा पुरुषो वा सौभाग्यशाली, आकर्षकश्च भवति। ततः भगवतः अगस्त्यस्य वचनं नृपायोक्तम्—"शृणु राजन्, विघ्ननाशनस्य उपायं वक्ष्यामि। येन सम्यग् कृतमपि कर्म विघ्नरहितं भवति। फाल्गुनमासे चतुर्थ्यां एष व्रतः कर्तव्यः। तत्र केवलं रात्रौ भोजनं कुर्यात्, तिलान्नेनैव उपवासपर्यन्ते भुञ्जीत। तदेव तिलान्नं वह्नौ होमयेत्, ब्राह्मणाय च दद्यात्। पञ्चवारं चतुर्मासव्रतं सम्यग् मम कृते कृत्वा, गजाननस्य सुवर्णमूर्तिं निर्माय ब्राह्मणाय दद्यात्। पञ्चपायसतिलपात्रैः सह एष व्रतः संपूर्णः स्यात्, तदा सर्वविघ्नैः विमुक्तो भवति। पूर्वं सगरस्य अश्वमेधकाले उत्पन्ने विघ्ने, एतेनैव व्रतेन अश्वमेधः समापितः। तथैव प्राचीनकाले रुद्रेण त्रिपुरवधकाले, एतेनैव व्रतेन त्रिपुरो निपातितः। मया अपि समुद्रपानकाले एष व्रतः कृतः। अन्येऽपि राजानः, तपःज्ञानकामिनः, विघ्ननाशाय एष व्रतः कृतः। तस्मात् तस्मिन् दिवसे, धैर्यसम्पन्नं गजाननं, स्थूलोदरं, एकदन्तं सम्यक् पूजयेत्; विघ्ननाशाय पुनः वह्नौ होमं कुर्यात्। केवलं एतेन क्रियतेन सर्वविघ्नैः विमुक्तः स्यात्; विनायकस्य प्रसादेन पुरुषः सिद्धिं लभते। पुनः अगस्त्यः नृपतिं प्रति शान्तिव्रतस्य विधानं प्राह—"शृणु राजन्, येन गृहीणां सदा शान्तिः स्याद्। कार्तिकमासस्य शुक्लपञ्चम्यां एष व्रतः संवत्सरपर्यन्तं आरभ्यः; तत्राम्लरहितं भोजनं कर्तव्यम्। रात्रौ शेषशायिनं हरिं सम्यग् पूजयेत्; तस्य पादौ अनन्तरूपेण, कटिं वासुकिरूपेण। उदरं तक्षकस्य, उरः कर्कोटकस्य, ग्रीवां पद्मस्य, भुजद्वयं महापद्मस्य रूपेण पूजयेत्। मुखं शङ्खपालस्य, शिरः कुटिलस्य रूपेण पूजयित्वा, विष्णुं एतेषां रूपैः पृथक् पृथक् पूजयेत्। क्षीराभिषेकं तेषां कृत्वा, पुनरपि हरिं स्नापयेत्; तेषां सन्निधौ क्षीरतिलैः वह्नौ होमं कुर्यात्। संवत्सरान्ते ब्राह्मणभोजनं विधाय, सुवर्णनागं निर्माय ब्राह्मणाय दद्यात्। यः भक्त्या एतद्व्रतं करोति, तस्य नित्यं शान्तिः, सर्पेभ्यः च न कदाचन भीः।" पुनरपि अगस्त्यः कामव्रतस्य विधानं नृपतिं प्रति कथयामास—"शृणु राजन्, येन मनसापि चिन्तिताः सर्वे कामाः पूर्णिम्। षष्ठ्यां फलं भुञ्जीत, संवत्सरं व्रतं कुर्यात्; पौषमासस्य कृष्णचतुर्थ्यां भोजनं कुर्यात्। षष्ठ्यां प्रथमं फलं ब्राह्मणाय दद्यात्; ततः शुद्धं शाल्यन्नं स्वयं सावधानः भुञ्जीत। ब्राह्मणैः सह वा फलैः केवलेन वा, एकं दिनं उपोष्य, सप्तम्यां उपवासपर्यन्तं कुर्यात्। ततः वह्नौ होमं कृत्वा, केशवं गुहरूपेण पूजयेत्; नाम्ना पूज्य, संवत्सरं व्रतं कुर्यात्। षण्मुखं, कार्त्तिकेयं, गुहं, सेनापतिं, कृतिकासुतं, कुमारं, स्कन्दं—एवं विष्णुं स्वनामभिः पूजयेत्। व्रतसमाप्तौ ब्राह्मणभोजनं विधाय, सुवर्णषण्मुखं ब्राह्मणाय दद्यात्। 'हे कुमारक, तव प्रसादेन मम सर्वकामाः सिध्यन्तु; भक्त्या दत्तं ब्राह्मणः शीघ्रं प्रतिगृह्णातु'—इति मनसा सम्प्रार्थ्य, मन्त्रेण दम्पती ब्राह्मणाय दद्यात्। तदा एव सर्वेऽपि कामाः अस्मिन्नेव जन्मनि सिध्यन्ति। अपत्यार्थी पुत्रं, दरिद्रः धनं, राज्यहीनः राज्यं पुनः प्राप्नोति—अत्र न संशयः। एष व्रतः पूर्वं नलेन ऋतुपर्णराज्ये वसता कृतः; अन्यैः अपि राजभिः राज्यहीनैः सिद्ध्यर्थं कृतः।" पुनः अगस्त्यः आरोग्यव्रतस्य महत्त्वं व्याचष्ट—"शृणु राजन्, आरोग्यव्रतं नाम अपरं व्रतं वक्ष्यामि, यः सर्वपापनाशनः। माघमासस्य सप्तम्यां उपोष्य, भास्करं विष्णुरूपं नित्यदेवं पूजयेत्। आदित्य, भास्कर, रवि, भानु, सूर्य, दिवाकर, प्रभाकर—एतैः नामभिः पूजयित्वा, षष्ठ्यां भोजनं कृत्वा, सप्तम्यां भानुं पूजयेत्, अष्टम्यां भोजनं कुर्यात्—एष विधिः। यः संवत्सरं एतद्विधानं सम्यक् करोति, स जीवन्नेव आरोग्यं, धनं, धान्यं प्राप्नोति; परत्र चानावृत्तिपदं लभते। पूर्वं अनरण्यः सार्वभौमः एतेनैव व्रतेन भास्करं पूजयामास; तदा तेन आरोग्यं परमं वररूपेण लब्धम्।" तत्र भद्राश्वेन पृष्टम्—"किं स राजा रोगपीडितः आसीत्? कथं सार्वभौमस्य रोगः उत्पन्नः?" अगस्त्यः प्रत्युवाच—"स राजा सार्वभौमः, कीर्तिमान्, सुन्दरः च आसीत्; कदाचित्..." इति एषा पावनी कथा, व्रतानां माहात्म्यं, विधिं च, अगस्त्यस्य मुखेन नृपाय निवेदिता।